تحلیل دادههای دهساله کیفیت هوا در تهران و سایر کلانشهرهای کشور نشان میدهد روند آلودگی نهتنها کاهش نیافته، بلکه از میانه دهه ۹۰ بار دیگر افزایشی شده است. با توجه به کاهش بارندگی در سال جاری، تداوم الگوی وارونگی دما و سهم بالای منابع آلاینده متحرک، کارشناسان هشدار میدهند زمستان ۱۴۰۳–۱۴۰۴ از نظر میزان آلودگی هوا میتواند در زمره آلودهترین سالهای اخیر قرار گیرد. به گفته کارشناسان، تعطیلی مدارس و ادارات تنها «مسکّنی کوتاهمدت» است و راهحل پایدار در تغییر ساختار حملونقل، استاندارد سوخت و کنترل منابع آلاینده است.
روند دهساله آلودگی؛ کاهش روزهای پاک، افزایش روزهای آلوده
بر اساس دادههای رسمی سامانههای پایش کیفیت هوا، طی ده سال گذشته تعداد روزهای «پاک» در تهران و سایر کلانشهرها بهشکل قابلتوجهی کاهش یافته و سهم روزهای «ناسالم» برای گروههای حساس و حتی همه گروهها افزایش داشته است.
به گفته یک کارشناس پایش آلودگی هوا: «سالهای ۹۳ تا ۹۵ دورهای با روند نسبتا کاهشی بود؛ اما از سال ۹۶ دوباره شاخصها رو به وخامت رفت و حتی در برخی سالها متوسط ذرات معلق PM2.5 افزایش یافت.»
کاهش بارندگی؛ شستن آلودگی یا تشدید آن؟
هرچند در نگاه عمومی بارش باران با کاهش آلودگی هممعناست، اما کارشناسان معتقدند بارش بهتنهایی توان مقابله با آلودگیهای انباشته را ندارد.
یک کارشناس محیطزیست در گفتوگویی توضیح میدهد:
«باران تنها بخشی از ذرات درشتتر را تهنشین میکند. اما برای ذرات بسیار ریز مثل PM2.5، اثر بارندگی محدود است. در تهران آنچه آلودگی را جابهجا میکند، باد مؤثر است و نه بارش.»
او تأکید میکند: «کاهش بارندگی امسال میتواند یکی از عوامل تشدید تجمع آلایندهها باشد؛ بهویژه وقتی تهویه جوی هم ضعیف است.»
به گفته این کارشناس، پدیده «خودتشدیدکننده» نیز قابلتوجه است؛ یعنی افزایش ذرات معلق میتواند به کاهش تشکیل ابر و بارش نیز منجر شود.
وارونگی دما؛ عامل اصلی حبس آلایندهها در تهران
ساختار طبیعی تهران — قرارگیری شهر در منطقهای محصور میان ارتفاعات — باعث میشود در ماههای سرد سال، پدیده وارونگی دما بهطور مکرر رخ دهد. در این حالت، هوای گرم در لایههای بالایی و هوای سرد و آلوده در لایههای پایینی باقی میماند و عملاً مسیر خروج آلایندهها بسته میشود.
یک پژوهشگر حوزه هواشناسی میگوید:
«الگوی وارونگی تهران از الگوی کلاسیک شدیدتر است. حتی با ورود سامانههای بارشی، اگر تهویه مناسب ایجاد نشود، آلودگی فقط جابهجا میشود نه حذف.»
او هشدار میدهد با توجه به روند دهساله، «زمستان پیشِرو از نظر سالهای اوج وارونگی دما کمسابقه نخواهد بود.»
منابع انتشار؛ خودروها و سوخت همچنان نقش اول را دارند
تحلیل دادههای ۱۰ سال اخیر نشان میدهد سهم منابع متحرک — بهویژه خودروهای بنزینی و دیزلی فرسوده — بیشترین نقش را در انتشار آلودگی ذرات ریز دارند. در کنار آن، کیفیت سوخت، فعالیت صنایع پیرامونی و نبود حملونقل عمومی کارآمد وضعیت را پیچیدهتر کرده است.
یک عضو هیئت علمی حوزه محیطزیست توضیح میدهد:
«تا زمانی که ناوگان حملونقل نوسازی نشود، سوخت استاندارد نباشد و خودروهای فرسوده از رده خارج نشوند، هر سال همین داستان تکرار خواهد شد.»
آیا تعطیلی مدارس و ادارات راهحل است؟
برخی تصمیمگیران در سالهای اخیر تعطیلی مدارس و ادارات را بهعنوان نخستین واکنش به افزایش آلودگی هوا اجرا کردهاند. اما کارشناسان معتقدند این اقدام اگرچه «موقتا» سطح آلایندهها را کاهش میدهد، اما «راهحل» نیست.
یک متخصص برنامهریزی شهری در اینباره میگوید:
«تعطیلی مدارس و ادارات مشابه بستن شیر آب در لحظه فوران است. مشکل اصلی در خود شبکه تولید آلودگی است، نه در تردد چند روزه مدارس. این اقدام فقط علائم را کمتر میکند، نه علت را.»
چه باید کرد؟ راهکارهای فوری و بلندمدت
راهکارهای فوری (اضطراری)
• محدودسازی تردد خودروهای فرسوده در روزهای دارای وارونگی شدید
• اعلام وضعیت اضطرار و کاهش فعالیتهای ترافیکی
• اطلاعرسانی عمومی درباره شاخص لحظهای آلودگی
راهکارهای میانمدت و بنیادین
• نوسازی ناوگان حملونقل عمومی و خودروهای دیزلی
• ارتقای استاندارد سوخت
• پایش و کنترل صنایع در اطراف کلانشهرها
• ایجاد کریدورهای تهویه شهری و توسعه فضای سبز
• تدوین سیاهه انتشار دقیق برای مدیریت علمی منابع آلاینده
جمعبندی خبری
تحلیل دهساله کیفیت هوا نشان میدهد تهران و کلانشهرهای کشور با روند افزایشی آلودگی مواجهاند. کاهش بارشها، جابجایی ضعیف هوا و وقوع مکرر وارونگی دما، احتمال شدتگیری آلودگی در زمستان امسال را افزایش میدهد. در حالی که تعطیلی مدارس و ادارات میتواند نقش موقتی داشته باشد، کارشناسان تأکید میکنند راهکار پایدار فقط از مسیر «اصلاح ساختار تولید آلودگی» میگذرد.
