تازه‌ترین گزارش «شاخص عملکرد زیست‌محیطی ۲۰۲۴» (EPI) نشان می‌دهد ۲۰ رتبه نخست جهان یکدست در اختیار کشورهای اروپایی است؛ استونی، لوکزامبورگ و آلمان به ترتیب سه کشور برتر جهان هستند، در حالی‌که ایران با امتیاز ۳۷/۸ در رتبه ۱۵۹ میان ۱۸۰ کشور قرار گرفته و در دهک پایینی جدول جهانی محیط‌زیست ایستاده است.

معرفی شاخص عملکرد زیست‌محیطی ۲۰۲۴
شاخص عملکرد زیست‌محیطی (Environmental Performance Index) ابزاری داده‌محور است که عملکرد ۱۸۰ کشور را در سه بُعد اصلی «تغییر اقلیم»، «سلامت محیط‌زیست» و «سرزندگی اکوسیستم» بر اساس ۵۸ شاخص و ۱۱ دسته موضوعی ارزیابی می‌کند. این شاخص به‌طور مستقیم با اهداف توسعه پایدار سازمان ملل پیوند دارد و تلاش می‌کند تصویری قابل‌مقایسه از پیشرفت کشورها در کاهش آلودگی، حفاظت از تنوع زیستی، مدیریت منابع و گذار به اقتصاد کم‌کربن ارائه دهد.
در گزارش ۲۰۲۴، کشورها بر اساس امتیازی بین صفر تا ۱۰۰ رتبه‌بندی شده‌اند؛ هرچه امتیاز بالاتر باشد، وضعیت سیاست‌ها و پیامدهای زیست‌محیطی آن کشور بهتر ارزیابی می‌شود.

۲۰ کشور اول جهان در EPI ۲۰۲۴
یک نکته کلیدی در گزارش امسال این است که هر ۲۰ رتبه نخست جهان در اختیار کشورهای اروپایی است؛ به بیان دیگر، اروپا در مجموع از منظر حکمرانی و عملکرد محیط‌زیستی فاصله‌ای معنادار با سایر مناطق جهان دارد.
بر اساس جدول اصلی رتبه‌بندی (Table ES-1)، فهرست ۲۰ کشور اول و امتیاز آنها به‌صورت زیر است:

جدول ۱ – ۲۰ کشور برتر در شاخص عملکرد زیست‌محیطی ۲۰۲۴ (EPI)

نکته مهم این است که به دلیل برابری امتیاز، رتبه ۱۳ به‌صورت مشترک به مالت و هلند اختصاص یافته است؛ بنابراین در عمل ۲۱ کشور در محدوده «۲۰ رتبه اول» حضور دارند.
گزارش همچنین نشان می‌دهد منطقه «غرب جهانی» (Global West) – شامل بخش بزرگی از کشورهای اروپای غربی، آمریکای شمالی و برخی اقتصادهای پیشرفته – بالاترین میانه امتیاز (حدود ۶۶/۹) را در میان هشت منطقه جهان دارد و ۱۵ مورد از ۲۰ رتبه نخست به این منطقه تعلق دارد. این برتری داده‌محور تأکیدی است بر نقش زیرساخت‌های قوی، حاکمیت قانون و سرمایه‌گذاری پایدار در بهبود شرایط محیط‌زیستی.

جایگاه ایران در رتبه‌بندی جهانی
در مقابل، ایران با امتیاز کلی ۳۷/۸ در میان ۱۸۰ کشور، در رتبه ۱۵۹ جهان قرار گرفته و در منطقه «خاورمیانه بزرگ» (Greater Middle East) رتبه ۱۳ را کسب کرده است. بدین معنا که ایران تنها از ۲۱ کشور عملکرد بهتری دارد و در حدود ۱۲ درصد بالای انتهای جدول جهانی قرار گرفته است.
از منظر حکمرانی محیط‌زیست، این جایگاه نشان می‌دهد فاصله ایران با کشورهای پیشرو نه‌فقط سیاسی یا اقتصادی، بلکه عمیقاً ساختاری و سیاست‌محور است؛ زیرا EPI عمدتاً پیامد سیاست‌ها، کیفیت داده‌ها و میزان اجرای مقررات را می‌سنجد.

برای درک بهتر وضعیت، جدول زیر مقایسه‌ای ساده بین امتیاز ایران و میانگین تقریبی کشورهای برتر ارائه می‌کند (میانگین ۱۰ کشور نخست حدوداً در محدوده میانی ۷۰ تا ۷۵ قرار دارد):

جدول ۲ – مقایسه ایران با کشورهای برتر در EPI ۲۰۲۴

این مقایسه نشان می‌دهد که شکاف امتیازی ایران با کشورهای پیشرو تقریباً دو برابر فاصله آن کشورها تا «امتیاز ایده‌آل» (۱۰۰) است؛ یعنی اگر استونی یا لوکزامبورگ برای بهبود به ۲۰ تا ۲۵ امتیاز دیگر نیاز دارند، ایران باید مسیر بیش از دو برابر طولانی‌تری را طی کند تا به سطح مشابه برسد.

وضعیت ایران در سه بُعد اصلی EPI
EPI علاوه بر امتیاز کلی، عملکرد کشورها را در سه بُعد اصلی نیز رتبه‌بندی می‌کند. برای ایران، تصویر جزئی‌تر به این شکل است:

۱. سلامت محیط‌زیست (Environmental Health)
این بُعد شامل شاخص‌هایی مانند آلودگی هوا، کیفیت آب آشامیدنی، دسترسی به بهداشت و مدیریت پسماند است. ایران در این بخش امتیاز ۴۱/۸ را کسب کرده و در رتبه ۱۱۳ جهان قرار دارد و در منطقه خاورمیانه بزرگ رتبه ۱۰ را به خود اختصاص داده است.
این عدد نشان می‌دهد وضعیت ایران در سلامت محیط‌زیستی، هرچند نسبت به رتبه کلی (۱۵۹) اندکی بهتر است، اما همچنان فاصله قابل‌توجهی با کشورهای دارای زیرساخت بهداشت و آب سالم پیشرفته دارد. برای مثال، کشورهایی مانند فنلاند، آلمان، سوئیس و بریتانیا در این حوزه امتیاز ۱۰۰ (عملکرد تقریباً کامل) یا نزدیک به آن را کسب کرده‌اند.

۲. سرزندگی اکوسیستم (Ecosystem Vitality)
این بُعد کیفیت جنگل‌ها، حفاظت از تنوع زیستی، وضعیت شیلات، آلودگی خاک و آب و مصرف زمین را پوشش می‌دهد. ایران در این حوزه امتیاز ۴۶/۳ را ثبت کرده و در رتبه ۱۱۸ جهان قرار گرفته است؛ در منطقه خاورمیانه بزرگ نیز رتبه ۹ را دارد.
امتیاز نسبتاً پایین در این بُعد نشان‌دهنده فشار بالا بر اکوسیستم‌های طبیعی کشور – از جنگل‌های هیرکانی تا تالاب‌ها، مراتع و زیستگاه‌های بیابانی – است. ترکیب فرسایش خاک، خشکسالی‌های مکرر، تغییر کاربری اراضی و بهره‌برداری ناپایدار از منابع آبی، همگی خود را در این امتیاز منعکس کرده‌اند.

۳. تغییر اقلیم (Climate Change)
در بُعد تغییر اقلیم، شاخص‌هایی مانند روند انتشار گازهای گلخانه‌ای، شدت انتشار نسبت به تولید ناخالص داخلی، سرانه انتشار و میزان استفاده از «بودجه کربنی» کشور ارزیابی می‌شود. طبق جدول منطقه‌ای تغییر اقلیم، ایران امتیاز ۴۶/۳ را در این حوزه کسب کرده و در میان کشورهای خاورمیانه بزرگ در رتبه ۹ قرار گرفته است.
این وضعیت نشان می‌دهد ایران از نظر سیاست‌های اقلیمی، نه در گروه بدترین‌ها، بلکه در میانه پایین منطقه قرار دارد؛ اما فاصله آن با کشورهایی مانند عمان، امارات و قطر که امتیاز و رتبه بهتری دارند، همچنان قابل توجه است.

مقایسه منطقه‌ای: ایران در خاورمیانه
در منطقه خاورمیانه بزرگ، کشورهایی مانند عمان، امارات متحده عربی و کویت در بسیاری از حوزه‌ها، از تغییر اقلیم تا منابع آب، عملکرد بهتری نسبت به ایران ثبت کرده‌اند. این کشورها در سال‌های اخیر با سرمایه‌گذاری گسترده روی انرژی‌های تجدیدپذیر، نمک‌زدایی کم‌مصرف، بهبود بهره‌وری انرژی و نظام‌های پایش داده‌محور، تلاش کرده‌اند تصویر خود را در شاخص‌های زیست‌محیطی ارتقا دهند.
در حوزه آب و فاضلاب، برای مثال، ایران در زیرشاخص «آب و فاضلاب» امتیاز ۶۴/۹ را کسب کرده و در میان کشورهای خاورمیانه بزرگ در رتبه ۹ منطقه‌ای قرار گرفته است؛ در حالی‌که کشورهایی مانند کویت، عمان و امارات امتیازهایی بالاتر از ۸۵ و رتبه‌های برتر منطقه را به خود اختصاص داده‌اند. این شکاف، فشار مضاعف بر منابع آب شیرین ایران و چالش‌های فزاینده در مدیریت پساب و آلودگی رودخانه‌ها و آب‌های زیرزمینی را نشان می‌دهد.

جدول ۳ – تصویر خلاصه از جایگاه ایران در سه بُعد اصلی

(علامت «–» به معنای آن است که رتبه جهانی دقیق در متن خلاصه در دسترس نبوده، اما امتیاز و رتبه منطقه‌ای گزارش شده است.)

پیام داده‌ها برای سیاست‌گذاری محیط‌زیست در ایران
داده‌های شاخص عملکرد زیست‌محیطی ۲۰۲۴ چند پیام کلیدی برای سیاست‌گذاران ایرانی دارد:

۱. شکاف ساختاری با کشورهای پیشرو
اختلاف امتیاز حدود ۳۰ تا ۴۰ واحدی ایران با کشورهای اروپایی صدر جدول، نشان می‌دهد که مسأله صرفاً «چند پروژه محیط‌زیستی» نیست، بلکه نیازمند بازطراحی ساختار حکمرانی محیط‌زیست، اصلاح نظام یارانه انرژی، تقویت نهادهای نظارتی و شفافیت داده‌هاست. بدون اصلاحات نهادی، امکان پر کردن این شکاف در افق کوتاه‌مدت واقع‌بینانه نیست.

۲. ضرورت تمرکز بر سلامت محیط‌زیست شهری
رتبه ۱۱۳ ایران در سلامت محیط‌زیست در حالی ثبت شده که بخش بزرگی از جمعیت کشور در کلان‌شهرهایی با بحران آلودگی هوا، ترافیک سنگین و مدیریت ناکارآمد پسماند زندگی می‌کنند. سیاست‌هایی مانند توسعه حمل‌ونقل عمومی پاک، استاندارد سخت‌گیرانه برای سوخت و خودرو، ارتقای تصفیه‌خانه‌های آب و فاضلاب و کاهش سوزاندن زباله، می‌تواند در دوره‌ای نسبتاً کوتاه اثر قابل‌سنجشی بر امتیاز ایران در این حوزه بگذارد.

۳. حفاظت فعال از اکوسیستم‌ها، فراتر از «افزایش مساحت مناطق حفاظت‌شده»
گزارش EPI تأکید می‌کند که تنها افزایش مساحت مناطق حفاظت‌شده کافی نیست و باید به «اثربخشی» این مناطق نیز توجه شود؛ در بسیاری از کشورها بخش مهمی از مناطق حفاظت‌شده عملاً زیر فشار کشاورزی، ساخت‌وساز و بهره‌برداری قرار دارند. این نکته برای ایران که بخش‌هایی از جنگل‌های هیرکانی، زاگرس و تالاب‌ها درون کاغذی‌ترین شکل حفاظت قرار دارند، یک هشدار جدی است. اصلاح مرزها، تأمین بودجه پایدار، مشارکت جوامع محلی و مقابله با تغییر کاربری غیرقانونی، پیش‌شرط بهبود امتیاز اکوسیستم است.

۴. تغییر اقلیم: از حاشیه به متن سیاست‌گذاری اقتصادی
امتیاز میانه ایران در تغییر اقلیم نشان می‌دهد که هنوز کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و سازگاری با تغییرات آب‌وهوایی، در قلب سیاست‌های انرژی، صنعت، کشاورزی و حمل‌ونقل جای نگرفته است. برنامه‌ریزی برای تنوع‌بخشی به سبد انرژی، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر مقرون‌به‌صرفه، ارتقای کارایی انرژی در ساختمان‌ها و صنایع، و اصلاح الگوی مصرف سوخت، می‌تواند ضمن کاهش هزینه‌های اقتصادی، امتیاز کشور را در این شاخص کلیدی بهبود بخشد.

۵. اهمیت داده و شفافیت
خود گزارش EPI تأکید می‌کند که هنوز در بسیاری از کشورها – به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند مدیریت پسماند، پساب صنعتی و حفاظت از برخی زیست‌بوم‌ها – «شکاف داده‌ای» جدی وجود دارد و نبود داده‌های استاندارد، سیاست‌گذاری را دشوار می‌کند. برای ایران، توسعه سامانه‌های پایش آنلاین، انتشار عمومی داده‌های زیست‌محیطی و همکاری با دانشگاه‌ها و نهادهای مستقل، نه‌تنها به بهبود امتیاز در شاخص‌های بین‌المللی کمک می‌کند، بلکه اعتماد عمومی و پاسخ‌گویی نهادها را نیز تقویت خواهد کرد.

جمع‌بندی
تصویر کلی گزارش ۲۰۲۴ شاخص عملکرد زیست‌محیطی از ایران، تصویری از «فاصله جدی با استانداردهای جهانی» است؛ در حالی‌که اروپا – از استونی و لوکزامبورگ تا آلمان و فنلاند – با تکیه بر حکمرانی قوی، سرمایه‌گذاری پایدار و داده‌های شفاف، صدر جدول را به‌طور کامل در اختیار گرفته است، ایران در انتهای جدول، با امتیازی کمتر از ۴۰، با چالش‌های عمیق در سلامت محیط‌زیست، حفاظت از اکوسیستم‌ها و مقابله با تغییر اقلیم روبه‌روست.

با این حال، همین داده‌ها نقشه راهی روشن برای تغییر نیز ارائه می‌کنند: تمرکز بر آلودگی هوا و آب، مدیریت پسماند، حفاظت واقعی از جنگل‌ها و تالاب‌ها، و ادغام سیاست‌های اقلیمی در قلب تصمیم‌گیری‌های اقتصادی. اگر این مسیر با عزم سیاسی و مشارکت اجتماعی همراه شود، شکاف ۳۰ تا ۴۰ واحدی امروز با کشورهای پیشرو، می‌تواند در افق میان‌مدت به فاصله‌ای قابل مدیریت‌تر تبدیل شود؛ و ایران از دهک پایین جدول جهانی محیط‌زیست، به جایگاهی متناسب‌تر با ظرفیت‌های زیست‌بومی و انسانی خود حرکت کند.