نتایج یک بررسی بزرگ اروپایی نشان میدهد تا ۴۶ درصد محمولههای عسل وارداتی به اتحادیه اروپا طی سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۲ حاوی شربتهای قندی افزوده بودهاند؛ پدیدهای که نهتنها بازار جهانی عسل را دچار بیاعتمادی کرده، بلکه با ورود مواد مضر همچون سموم، فلزات سنگین و داروهای دامی، خطراتی بالقوه برای سلامت مصرفکنندگان ایجاد میکند.
نتایج یک پژوهش تازه که توسط کمیسیون اروپا و دفتر مبارزه با تقلب اتحادیه اروپا انجام شده، نشان میدهد نزدیک به نیمی از عسلهایی که طی دو سال گذشته وارد اتحادیه اروپا شدهاند، نشانههایی از افزودن شربتهای قندی ارزانقیمت داشتهاند. کارشناسان معتقدند افزایش تقاضای جهانی برای عسل و بالا بودن قیمت انواع عسلهای خاص مانند عسل مانوکا، زمینه را برای افزایش تقلب در تولید و عرضه این محصول فراهم کرده است.
نخستین شکل تقلب، تغییر ماهیت خود عسل است. برخی تولیدکنندگان با افزودن شربتهای ذرت یا برنج به عسل، محصولی شبیه عسل طبیعی تولید میکنند. برخی دیگر با خشککردن عسل نارس یا حتی تغذیهدادن مستقیم محلولهای قندی به زنبورها، عسلی تولید میکنند که از استانداردهای طبیعی فاصله دارد.
نوع دوم تقلب، ظریفتر و پیچیدهتر است؛ برچسبگذاری گمراهکننده. بسیاری از محصولات با عنوان «عسل تکمنشأ»، «عسل گیاهی خاص» یا «عسل بومی» عرضه میشوند، اما در واقع ترکیبی از عسلهای بیکیفیت یا محصولاتی وارداتیاند. عسل مانوکا از جمله نمونههایی است که بهدلیل قیمت بالای بازار، به هدف اصلی متقلبان تبدیل شده است.
به گفته پژوهشگران، کشورهایی مانند بریتانیا و بسیاری دیگر از بازارهای بزرگ مصرف، قادر به تأمین نیاز مصرفکنندگان از تولید داخلی نیستند و همین وابستگی به واردات، امکان اختلاط و تغییر منشأ عسل را پیش از رسیدن به قفسه فروشگاهها افزایش میدهد.
خطر تقلب تنها جنبه اقتصادی ندارد. برخی نمونههای عسلهای تقلبی حاوی مقادیر ردی از سموم دفع آفات، فلزات سنگین، داروهای دامی و هیدروکربنهای آروماتیک چندحلقهای بودهاند؛ موادی که میتوانند در صورت مصرف مداوم یا مقدار زیاد برای سلامت انسان خطرساز باشند. سموم و فلزات سنگین ممکن است سیستم عصبی یا برخی اندامها را دچار آسیب کنند. داروهای دامی میتوانند حساسیتزایی یا مقاومت آنتیبیوتیکی ایجاد کنند. برخی ترکیبات نفتی مثل PAHها نیز از مواد سرطانزا شناخته میشوند.
پژوهشها همچنین نشان میدهد عسلهای تقلبی که با شربتهای قندی رقیق شدهاند، میتوانند قند خون را سریعتر از عسل طبیعی افزایش دهند و احتمال خطر دیابت را بالا ببرند.
برای مقابله با این روند، ابزارهای علمی مختلفی در سالهای اخیر توسعه یافتهاند. آزمایشهای شیمیایی توانایی تشخیص شربتهای قندی را دارند و روش «ملیساپالینولوژی» یا همان تحلیل دانههای گرده، منشأ گیاهی و منطقهای عسل را مشخص میکند. هر گیاه دانه گرده منحصربهفرد خود را دارد و متخصصان میتوانند آن را زیر میکروسکوپ شناسایی کنند.
با این حال، این روش به کارشناسان متخصص نیاز دارد و زمانبر است. به همین دلیل، پژوهشگران اکنون به سراغ هوش مصنوعی رفتهاند. مدلهای یادگیری ماشینی در آزمایشهای اولیه توانستهاند دانههای گرده را با دقتی بیش از ۹۰ درصد شناسایی کنند. با وجود پیچیدگی شکل سهبعدی دانههای گرده و تفاوت فراوان میان گونهها، توسعه یک پایگاه داده بزرگ از تصاویر گرده، میتواند مسیر را برای نظارت سریعتر و دقیقتر باز کند.
ترکیب تحلیل شیمیایی با هوش مصنوعی و شناسایی گرده میتواند انقلابی در پایش کیفیت عسل ایجاد کند. کارشناسان معتقدند این فناوری بهتدریج راه را برای بازرسی گستردهتر، خودکار و قابل اعتمادتر هموار خواهد کرد و امکان عرضه عسل تقلبی در زنجیره تأمین را دشوارتر میکند.
با وجود پیشرفتها، کارشناسان هشدار میدهند که مصرفکنندگان هنوز باید محتاط باشند. تقلب در بازار جهانی عسل همچنان گسترده است و تا زمانی که پایش دیجیتال و آزمایشهای هوشمند به مرحله بلوغ نرسد، احتمال حضور عسلهای دستکاریشده در بازارهای مصرف وجود خواهد داشت.
