پس از دو سال دوره گذار و آزمایشی پرتنش، اکتبر ۲۰۲۵ نقطه عطفی در تجارت جهانی بود؛ زمانی که «مکانیزم تنظیم کربن مرزی» (Carbon Border Adjustment Mechanism – CBAM) اتحادیه اروپا به طور کامل و اجباری وارد فاز اجرایی شد. آنچه زمانی به عنوان یک ابزار اقلیمی برای جلوگیری از «نشت کربن» (Carbon Leakage) مطرح میشد، اکنون به یک واقعیت سخت اقتصادی تبدیل شده است که زنجیره تأمین جهانی را دگرگون کرده است. آمارهای تجاری نخستین سه ماهه اخیر نشان میدهد که این «دیوار تعرفه سبز»، قیمت تمام شده کالاهای صنعتی کشورهای در حال توسعه را به شدت افزایش داده و احتمال وقوع جنگهای تجاری جدید بر پایه محیط زیست را بیش از پیش تقویت کرده است.
از تئوری تا واقعیت اجرایی: ساختار جدید CBAM
بر اساس مقررات نهایی اتحادیه اروپا، CBAM اکنون نه تنها پوشش کالاهای آلاینده را گسترش داده، بلکه مکانیزم قیمتگذاری آن نیز سختگیرانه شده است. در فاز اجرایی فعلی، واردکنندگان کالاهای پرمصرف انرژی در اروپا ملزم هستند «گواهیهای کربن» (Carbon Certificates) خریداری کنند که قیمت آن بر اساس قیمت روز بازار در «سیستم معاملات انتشار اتحادیه اروپا» (EU ETS) تعیین میشود.
قیمت کربن در بازار ETS در اوایل سال ۲۰۲۶ به رکورد تاریخی ۱۲۵ یورو به ازای هر تن CO2 رسیده است. این یعنی صادرکنندگانی که فناوریهای پاک ندارند، باید هزینه سنگینی را متحمل شوند. دامنه CBAM اکنون شامل شش بخش اصلی است: آهن و فولاد، سیمان، آلومینیوم، کودهای شیمیایی، برق و هیدروژن. پیشبینی میشود تا سال ۲۰۳۰، این لیست به بخشهای پتروشیمی و مواد شیمیایی آلی نیز گسترش یابد.
تحلیل آماری: شوک به صادرات کشورهای در حال توسعه
گزارش جدید «مرکز مطالعات سیاستی تجارت» (Trade Policy Observatory)، تأثیر CBAM را بر کشورهای در حال توسعه وابسته به صادرات مواد خام و نیمهساختهشده، نگرانکننده توصیف کرده است:
- افزایش قیمت: صادرات فولاد و سیمان از کشورهایی مانند ترکیه، هند، چین و برخی کشورهای آفریقایی به اروپا، به طور متوسط با ۱۵ تا ۲۵ درصد افزایش قیمت مواجه شده است. این افزایش هزینه مستقیماً ناشی از خرید گواهیهای کربن برای میزان انتشار گازهای گلخانهای در فرایند تولید است.
- کاهش رقابتپذیری: آمار گمرک اروپا (Eurostat) نشان میدهد که حجم واردات فولاد از کشورهای دارای شدت کربن بالا (High Carbon Intensity) در سه ماهه اخیر، ۸ درصد کاهش یافته است. در مقابل، واردات از کشورهای اسکاندیناوی و تولیدکنندگان داخلی اروپا که از کورههای برقی و انرژیهای تجدیدپذیر استفاده میکنند، ۵ درصد رشد داشته است.
- هزینه تطبیق: بر اساس برآورد بانک جهانی، کشورهای در حال توسعه برای تطبیق صنایع خود با استانداردهای CBAM و کاهش ردپای کربن، به سرمایهگذاری سالانه حدود ۱۰۰ میلیارد دلار در فناوریهای پاک نیاز دارند.
واکنش سازمان تجارت جهانی (WTO) و تهدید جنگهای تجاری
اجرای کامل CBAM با واکنشهای تندی در سطح بینالمللی روبرو شده است. منتقدان، از جمله چین، هند، برزیل و کشورهای عضو بریکس (BRICS)، CBAM را نقض اصول «برابر درمانی» (Non-Discrimination) سازمان تجارت جهانی میدانند و آن را نوعی «حمایتگرایی پنهان» (Disguised Protectionism) مینامند.
- چالش حقوقی در WTO: در آخرین جلسه شورای عمومی WTO، ائتلافی از کشورهای در حال توسعه رسماً درخواست تشکیل پنل داوری برای بررسی انطباق CBAM با قوانین تجارت جهانی را مطرح کردند. استدلال اصلی این کشورها این است که اتحادیه اروپا با اعمال مالیات بر کربنِ نهفته در کالاهای وارداتی، در حال اعمال استانداردهای داخلی خود بر سایر کشورهاست که این امر با قوانین WTO مغایرت دارد.
- اقدامات تلافیجویانه: در پاسخ به CBAM، شایعاتی مبنی بر برنامهریزی چین و هند برای اعمال تعرفههای بازدارنده بر واردات کالاهای لوکس و فناوریهای پیشرفته اروپایی منتشر شده است. کارشناسان معتقدند که این اقدامات میتواند آغازگر «جنگ تجاری سبز» (Green Trade War) باشد؛ جنگی که در آن محیط زیست بهانهای برای محدود کردن تجارت میشود.
نتیجهگیری: ضرورت تغییر پارادایم صنعتی
مالیاتگذاری کربنی مرزی اتحادیه اروپا، سیگنال روشنی به جهان فرستاد: دوران تولید ارزان و آلاینده به سر رسیده است. برای کشورهای در حال توسعه، CBAM نه تنها یک تهدید تجاری، بلکه یک هشدار برای بازنگری در ساختار انرژی و صنعتی خود است. کشورهایی که نتوانند سریعاً به سمت «کربنزدایی» (Decarbonization) حرکت کنند، به زودی از بازارهای پر سود اروپا حذف خواهند شد.
در این میان، سازمان تجارت جهانی با چالشی بیسابقه روبروست: باید تعادلی میان حفظ آزادی تجارت و اهداف مشترک جهانی برای مبارزه با تغییرات اقلیمی ایجاد کند. عدم دستیابی به اجماع در این زمینه، میتواند نظام تجارت چندجانبه را که دهههاست تضمینکننده ثبات جهانی بوده، در معرض خطر فروپاشی قرار دهد.
منابع:
۱. وبسایت رسمی کمیسیون اروپا (European Commission) – بخش CBAM
۲. آمارهای گمرک اروپا (Eurostat) – سه ماهه منتهی به سال ۲۰۲۶
۳. گزارش مرکز مطالعات سیاستی تجارت (Trade Policy Observatory) –
۴. اسناد و بیانیههای سازمان تجارت جهانی (WTO) –
۵. گزارش بانک جهانی در مورد هزینههای تطبیق با CBAM – ۲۰۲۵
۶. دادههای بازار سیستم معاملات انتشار اتحادیه اروپا (EU ETS)
