«شهر ۱۵ دقیقهای» یکی از مهمترین مفاهیم جدید در برنامهریزی شهری است که بر دسترسی سریع شهروندان به خدمات اصلی زندگی در فاصلهای کوتاه از محل سکونت تأکید دارد. این مدل در بسیاری از شهرهای جهان در حال اجراست، اما تحقق آن در کلانشهرهای ایران با چه فرصتها و چالشهایی روبهرو است؟
ریشههای تاریخی شهر ۱۵ دقیقهای
ایده «شهر ۱۵ دقیقهای» اگرچه در دهههای اخیر مطرح شده، اما ریشههای آن به نظریههای کلاسیک برنامهریزی شهری بازمیگردد.
در اوایل قرن بیستم، کلارنس پری (Clarence Perry) شهرساز آمریکایی، نظریه «واحد همسایگی» (Neighbourhood Unit) را مطرح کرد. در این الگو، شهر باید به واحدهای محلهای تقسیم شود؛ بهگونهای که خدماتی مانند مدرسه، فروشگاه و فضاهای عمومی در فاصله کوتاهی از خانهها قرار داشته باشند.
چند دهه بعد، در دهه ۱۹۶۰، جین جیکوبز (Jane Jacobs) در کتاب مشهور خود «مرگ و زندگی شهرهای بزرگ آمریکایی» بر اهمیت محلههای فعال، کاربریهای مختلط و خیابانهای پیادهمحور تأکید کرد. بسیاری از اصول شهر ۱۵ دقیقهای از همین نظریات الهام گرفتهاند.
اما شکل مدرن این مفهوم در سالهای اخیر توسط کارلوس مورنو، استاد دانشگاه سوربن فرانسه، توسعه یافت. او در سال ۲۰۱۶ نظریه «La Ville du Quart d’Heure» یا همان شهر ربع ساعتی را مطرح کرد.
مورنو معتقد است یک شهر کارآمد باید شش نیاز اصلی شهروندان را در فاصله کوتاه تأمین کند:
- سکونت
- کار
- خرید
- آموزش
- سلامت
- تفریح
این نظریه پس از همهگیری کووید-۱۹ در سال ۲۰۲۰ توجه جهانی را به خود جلب کرد، زیرا بسیاری از شهروندان دریافتند وابستگی شدید به سفرهای طولانی شهری تا چه اندازه آسیبپذیر است.
شد جهانی این الگو پس از کرونا
پس از همهگیری کرونا، بسیاری از شهرهای جهان برنامههایی برای توسعه شهرهای محلهمحور آغاز کردند.
طبق گزارش مجمع جهانی اقتصاد (World Economic Forum):
- بیش از ۴۰ شهر بزرگ جهان در حال اجرای پروژههایی مرتبط با مفهوم شهر ۱۵ دقیقهای هستند.
- بیش از ۳۰۰ پروژه شهری با هدف کاهش وابستگی به خودرو در اروپا اجرا شده است.
- در برخی شهرها تا ۲۰ درصد از خیابانها به مسیرهای پیاده و دوچرخه تبدیل شدهاند.
این تحول نشان میدهد برنامهریزی شهری در جهان به سمت شهرهای فشرده و محلهمحور حرکت میکند.
پاریس؛ مهمترین نمونه اجرای شهر ۱۵ دقیقهای
پاریس یکی از شناختهشدهترین نمونههای اجرای این مدل است. شهرداری این شهر از سال ۲۰۲۰ برنامه گستردهای برای تبدیل پاریس به شهر ۱۵ دقیقهای آغاز کرد.
برخی آمارهای مهم در این برنامه عبارتاند از:
- ایجاد بیش از ۱۰۰۰ کیلومتر مسیر دوچرخه
- تبدیل ۵۰ هزار جای پارک خودرو به فضاهای عمومی
- کاهش تردد خودرو در مرکز شهر تا حدود ۳۰ درصد
- تبدیل بیش از ۷۰ درصد مدارس به فضاهای عمومی محله در ساعات غیرآموزشی
هدف این برنامه کاهش انتشار کربن و تقویت اقتصاد محلهها است.
بارسلونا؛ تجربه «ابر بلوکها»
بارسلونا از طریق طرح Superblocks یا «ابر بلوکها» به سمت الگوی شهر ۱۵ دقیقهای حرکت کرده است.
در این طرح:
- چند بلوک شهری به یک محدوده مشترک تبدیل میشود.
- تردد خودرو محدود میشود.
- خیابانها به فضای عمومی و پیادهراه تبدیل میشوند.
مطالعات شهرداری بارسلونا نشان میدهد اجرای این طرح:
- آلودگی هوا را تا ۲۵ درصد کاهش داده است.
- میزان فضای عمومی را حدود ۳۰ درصد افزایش داده است.
- سرانه فضای پیاده را به شکل قابل توجهی افزایش داده است.
کپنهاگ؛ نمونه موفق شهر انسانمحور
کپنهاگ در دانمارک نیز یکی از شهرهایی است که به الگوی شهر ۱۵ دقیقهای نزدیک شده است.
بر اساس دادههای شهرداری این شهر:
- حدود ۶۲ درصد سفرهای روزانه با دوچرخه انجام میشود.
- بیش از ۴۰۰ کیلومتر مسیر دوچرخه در شهر وجود دارد.
- بیش از ۷۵ درصد شهروندان به خدمات اصلی شهری در فاصله کمتر از ۱۵ دقیقه دسترسی دارند.
این شهر یکی از موفقترین نمونههای کاهش وابستگی به خودرو در جهان محسوب میشود.
وضعیت ایران؛ فاصله با الگوی شهر ۱۵ دقیقهای
تمرکز جمعیت و خدمات
ساختار شهری ایران با چالشهای مهمی مواجه است.
بهعنوان نمونه:
- جمعیت تهران حدود ۹ میلیون نفر است.
- جمعیت کل منطقه شهری تهران بیش از ۱۴ میلیون نفر برآورد میشود.
- روزانه حدود ۲۰ میلیون سفر شهری در تهران انجام میشود.
میانگین زمان سفر شهری در تهران بین ۴۵ تا ۶۰ دقیقه است که فاصله زیادی با مفهوم شهر ۱۵ دقیقهای دارد.
وابستگی شدید به خودرو
بر اساس آمارهای حملونقل شهری:
- بیش از ۶۰ درصد سفرهای شهری تهران با خودرو شخصی و موتورسیکلت انجام میشود.
- سهم دوچرخه در سفرهای شهری کمتر از یک درصد است.
- سرعت متوسط ترافیک در ساعات اوج به ۱۵ کیلومتر در ساعت میرسد.
این شرایط نشان میدهد ساختار حملونقل ایران هنوز خودرو محور است.
پراکندگی کاربری شهری
یکی دیگر از چالشهای مهم در ایران، تفکیک شدید کاربریهای شهری است.
در بسیاری از کلانشهرها:
- مناطق مسکونی از مراکز اشتغال فاصله دارند.
- خدمات درمانی و آموزشی متمرکز هستند.
- مراکز خرید بزرگ خارج از محلهها ساخته شدهاند.
این ساختار باعث افزایش سفرهای روزانه شهری شده است.
آیا شهر ۱۵ دقیقهای در ایران قابل اجراست؟
کارشناسان معتقدند اجرای کامل این مدل در کلانشهرهای ایران در کوتاهمدت دشوار است، اما اجرای تدریجی آن امکانپذیر است.
چند اقدام مهم برای حرکت به این سمت عبارتاند از:
توسعه محلهمحوری
در بسیاری از شهرهای سنتی ایران مانند یزد و اصفهان، ساختار شهری به شکل طبیعی محلهمحور بوده است. احیای این الگو میتواند بخشی از راهحل باشد.
توسعه کاربری مختلط
ترکیب فضاهای مسکونی، تجاری و خدماتی در یک محله میتواند نیاز به سفرهای شهری را کاهش دهد.
گسترش پیادهراهها
تجربه شهرهایی مانند تبریز، مشهد و اصفهان نشان داده است که پیادهراهها میتوانند به تقویت اقتصاد محلهها کمک کنند.
توسعه حملونقل عمومی
گسترش مترو، اتوبوسهای تندرو و شبکههای حملونقل محلی میتواند دسترسی شهروندان به خدمات شهری را بهبود دهد.
جمعبندی
مفهوم شهر ۱۵ دقیقهای یکی از مهمترین رویکردهای جدید در برنامهریزی شهری جهان است. تجربه شهرهایی مانند پاریس، بارسلونا و کپنهاگ نشان میدهد که این مدل میتواند به کاهش آلودگی، افزایش تعامل اجتماعی و ارتقای کیفیت زندگی شهری کمک کند.
با این حال، ساختار کالبدی و مدیریتی کلانشهرهای ایران با چالشهایی مانند تمرکز خدمات، وابستگی به خودرو و پراکندگی کاربریها مواجه است. با وجود این، اصلاح تدریجی سیاستهای شهرسازی و بازگشت به الگوی محلهمحور میتواند مسیر حرکت شهرهای ایران به سوی الگوی شهر ۱۵ دقیقهای را فراهم کند.
