دانشمندان دانشگاه کالیفرنیا سندیگو در پژوهشی تازه به این نتیجه رسیدهاند که اینکه باران از اقیانوس میآید یا از خشکی، میتواند سرنوشت پایداری کشاورزی و امنیت غذایی جهان را تعیین کند؛ یافتهای که بهویژه برای مناطق حساسی مانند غرب میانه آمریکا و شرق آفریقا زنگ خطر جدی به شمار میرود.
پژوهش جدیدی که در نشریه معتبر Nature Sustainability منتشر شده، نشان میدهد منشأ اولیه رطوبتی که در نهایت به بارش تبدیل میشود، نقشی اساسی و تا پیش از این کمتر دیدهشده در ثبات تولید محصولات کشاورزی دارد. در این مطالعه، دانشمندان مسیر بخار آب موجود در جو را به عقب بازگردانده و بررسی کردهاند که آیا این رطوبت نخست از سطح اقیانوسها تبخیر شده یا از منابع خشکی مانند خاک، دریاچهها و پوششهای گیاهی.
بر اساس این پژوهش، رطوبت اقیانوسی معمولاً در قالب سامانههای بزرگ جوی مانند رودخانههای جوی، موسمیها و طوفانهای گرمسیری جابهجا میشود و بارشهایی سنگینتر و قابلاعتمادتر ایجاد میکند، در حالی که رطوبت حاصل از خشکی که به «بارش بازیافتی» معروف است، بیشتر باعث بارندگیهای محلی، ضعیف و ناپایدار میشود. یان جیانگ، نویسنده اصلی این پژوهش و پژوهشگر پسادکتری دانشگاه کالیفرنیا سندیگو، میگوید این یافته نگاه ما به خطر خشکسالی را بازتعریف میکند، زیرا موضوع فقط مقدار بارش نیست، بلکه منشأ آن است که تعیین میکند یک منطقه تا چه اندازه در برابر تنش آبی آسیبپذیر خواهد بود.
پژوهشگران با استفاده از نزدیک به ۲۰ سال دادههای ماهوارهای محاسبه کردهاند چه سهمی از بارش جهانی از تبخیر خشکی ناشی میشود و به این نتیجه رسیدهاند که اگر بیش از حدود یکسوم بارش یک منطقه از خشکی تأمین شود، زمینهای کشاورزی آن بهطور معناداری در برابر خشکسالی، کاهش رطوبت خاک و افت عملکرد محصولات آسیبپذیرتر میشوند. این موضوع بهویژه در مراحل حساس رشد گیاه که نیاز آبی بالاست، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در میان مناطق بررسیشده، غرب میانه ایالات متحده و شرق آفریقا بهعنوان دو کانون پرخطر شناسایی شدهاند. در غرب میانه آمریکا، با وجود جایگاه این منطقه بهعنوان یکی از قطبهای اصلی تولید غلات جهان، اتکای بالای آن به رطوبت حاصل از خاک و پوشش گیاهی اطراف، میتواند چرخههای بازخوردی خشکسالی را تشدید کند؛ به این معنا که خشک شدن زمین، تبخیر را کاهش میدهد و همین امر بارشهای بعدی را کمتر کرده و خشکسالی را تقویت میکند.
در شرق آفریقا نیز گسترش زمینهای کشاورزی و تخریب جنگلها تهدیدی مستقیم برای منابع رطوبتی منطقه به شمار میرود؛ جنگلهایی که خود نقش کلیدی در تولید باران دارند. به گفته جیانگ، این وضعیت نوعی تعارض خطرناک ایجاد کرده است، زیرا کشاورزان برای افزایش تولید، جنگلها را از بین میبرند، در حالی که همین جنگلها تأمینکننده رطوبتی هستند که بارش و در نهایت تولید غذا به آن وابسته است.
پژوهش تأکید میکند که جنگلها و اکوسیستمهای طبیعی از طریق تبخیر و تعرق، مانند «کارخانههای طبیعی بارانسازی» عمل میکنند و حفاظت از آنها نهتنها برای تنوع زیستی، بلکه برای تداوم کشاورزی ضروری است. نویسندگان این مطالعه معتقدند چارچوب تحلیلی ارائهشده میتواند ابزار جدیدی در اختیار سیاستگذاران و برنامهریزان کشاورزی قرار دهد تا با سرمایهگذاری در مدیریت پایدار زمین، حفظ جنگلها، بهبود نگهداشت رطوبت خاک و کارایی آبیاری، پایداری بارش و امنیت غذایی را در برابر تغییرات اقلیمی تقویت کنند.
