دادههای ماهوارهای نشان میدهد غلظت دیاکسیدکربن در جو زمین در سال ۲۰۲۴ سریعتر از هر زمان دیگر در تاریخ افزایش یافته است. بر اساس نتایج پژوهش تازه دانشگاه ادینبورگ، جنگل آمازون که سالها بهعنوان «ریه زمین» عمل میکرد، دیگر قادر به جذب مؤثر کربن نیست. این در حالی است که ماهوارهی OCO-2 ناسا، که این کشف علمی را ممکن ساخته، به دلیل کاهش بودجه در آستانهی خاموشی قرار دارد.
رکورد تازه در رشد دیاکسیدکربن جو زمین
پایشهای منظم دیاکسیدکربن از اواخر دههی ۱۹۵۰ در رصدخانهی مائونا لوا در هاوایی آغاز شد. آن زمان میزان CO₂ حدود ۳۱۵ قسمت در میلیون بود. اکنون این مقدار از مرز ۴۲۰ ppm فراتر رفته است.
در دهههای گذشته، رشد سالانهی CO₂ معمولاً بین ۱ تا ۲ ppm بود، اما در سال ۲۰۲۴، رشد بیسابقهای معادل ۳.۷۳ ppm ثبت شد؛ رقمی که از همهی رکوردهای شش دههی گذشته فراتر رفته است.
دانشمندان میگویند هر یک ppm افزایش در غلظت دیاکسیدکربن معادل انتشار حدود دو میلیارد تُن کربن در جو است — یعنی چهار برابر وزن تمام انسانهای روی زمین.
آمازون دیگر ریهی زمین نیست
بر پایهی دادههای ماهوارهی Orbiting Carbon Observatory-2 (OCO-2) ناسا، بیشترین تغییرات در جذب و انتشار کربن در مناطق استوایی و بهویژه در جنگلهای آمازون مشاهده شده است.
در مقایسه با سال پایهی ۲۰۲۲، جذب کربن در بخشهای وسیعی از آمازون در سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ کاهش چشمگیری داشته است. مناطقی در جنوب آفریقا، آسیای جنوبشرقی، استرالیا و بخشهایی از ایالات متحده نیز کاهش فعالیت زیستی و جذب کربن را تجربه کردهاند.
تحلیل تصاویر ماهوارهای از درخشش ضعیف فتوسنتز گیاهان نشان میدهد که فعالیت زیستی جنگلهای استوایی در این دو سال بهشدت کم شده است. پژوهشگران علت اصلی این پدیده را افزایش دما و خشکسالی گسترده در حوزهی آمازون عنوان میکنند.
اثر ترکیبی النینو و خشکسالی تاریخی
پژوهشها نشان میدهد سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ از نظر اقلیمی شباهتهایی با دورهی النینو ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۶ داشتند، اما شدت این رویداد در سال گذشته ضعیفتر بود. با این حال، اثرات اقلیمی شدیدتر ظاهر شد.
دانشمندان معتقدند عامل اصلی، خشکسالی بیسابقهای است که از اواخر ۲۰۲۳ بخشهای وسیعی از آمازون را فرا گرفت. در برخی مناطق، سطح رودخانهها تا چند متر کاهش یافت و قایقهای بومیان روی بستر خشک رودخانهها جا ماندند.
این شرایط باعث شد گیاهان استوایی که از پیش در معرض گرما و کمآبی قرار داشتند، توان فتوسنتز و جذب کربن خود را از دست بدهند. در نتیجه، میزان بیشتری از دیاکسیدکربن حاصل از فعالیتهای انسانی در جو باقی ماند.
خطر از دست رفتن چشم اقلیم زمین
ماهوارهی OCO-2 ناسا که از سال ۲۰۱۴ در مدار زمین فعالیت میکند، یکی از دقیقترین ابزارهای علمی برای سنجش تبادل کربن بین زمین، اقیانوسها و جو است.
اما در حالی که این ماهواره از نظر فنی در شرایط عالی قرار دارد و سوخت آن برای ادامهی فعالیت تا سال ۲۰۴۰ کافی است، ناسا در بودجهی پیشنهادی جدید خود احتمال پایان مأموریت OCO-2 را مطرح کرده است.
پژوهشگران هشدار میدهند خاموشی این ماهواره به معنای «نابینایی علمی» در ردیابی تغییرات چرخهی کربن خواهد بود. پل پالمر، استاد سنجش از دور کمی در دانشگاه ادینبورگ، تأکید میکند:
«اگر OCO-2 را از دست بدهیم، دید ما به چرخهی کربن زمین بهشدت محدود خواهد شد. در حالی که اکنون بیش از هر زمان دیگری به چنین دادههایی نیاز داریم.»
پیام هشدار آمازون به جهان
نیمی از دیاکسیدکربن تولیدشده توسط انسانها در جو باقی میماند و نیمی دیگر توسط جنگلها و اقیانوسها جذب میشود. اگر توان جذب جنگلهای استوایی تضعیف شود، سهم CO₂ باقیمانده در جو افزایش مییابد و سرعت گرمایش زمین بیشتر میشود.
پژوهشگران میگویند وضعیت کنونی آمازون «هشداری آشکار» برای جهان است: طبیعت تا حدی میتواند فشارهای ناشی از فعالیت انسانی را تحمل کند، اما فراتر از آن، تعادل اقلیمی بهسرعت فرو میپاشد.
