نقشه تشنگی ایران؛ ۲۰۹ هزار چاه عمیق زیرپای آبخوان‌ها

فارس، اصفهان و کرمان در صدر تعداد چاه‌های عمیق قرار دارند؛ در مقابل، استان‌های شمالی با وجود اقلیم پرباران نیز سهم قابل توجهی از چاه‌های عمیق را ثبت کرده‌اند.

بر اساس داده‌های رسمی منتسب به شرکت مدیریت منابع آب ایران، در سال آبی ۱۳۹۹–۱۴۰۰ تعداد چاه‌های عمیق کشور ۲۰۹٬۳۰۰ حلقه ثبت شده است؛ شبکه‌ای از برداشت که اگرچه در بسیاری از استان‌ها به‌عنوان پاسخ فوری به کم‌آبی و نیاز کشاورزی و شرب توسعه یافته، اما در عمل با «افت تراز آب زیرزمینی»، «کاهش دبی چاه‌ها»، «خشک‌شدن قنات‌ها و چشمه‌ها»، «افت جریان پایه رودخانه‌ها» و در نهایت «فرونشست زمین» پیوند خورده و فشار مضاعفی بر آبخوان‌ها وارد کرده است.

آمار رسمی چاه‌های عمیق به تفکیک استان؛ سال آبی ۱۳۹۹–۱۴۰۰

مبنای این بخش، جدول «منابع آب‌های زیرزمینی و مقدار تخلیه سالانه به تفکیک استان» است که منبع آن شرکت مدیریت منابع آب ایران معرفی شده و در آن، ستون «تعداد – چاه عمیق» برای هر استان درج شده است.

چاه عمیق چرا «مسئله» است، نه صرفاً «منبع»

چاه عمیق، به‌ویژه در آبخوان‌های آبرفتی و دشت‌های بسته یا نیمه‌بسته، برداشت را از لایه‌هایی ممکن می‌کند که معمولاً کندتر تغذیه می‌شوند و در برابر فشار پمپاژ، افت تراز شدیدتری نشان می‌دهند؛ همین تفاوت، چاه عمیق را به یکی از پیشران‌های اصلی «کسری مخزن» در بسیاری از دشت‌های ایران تبدیل کرده است؛ تصویری که در گزارش‌ها و روایت‌های مبتنی بر داده‌های رسمی نیز با افزایش تعداد چاه‌های عمیق و هم‌زمان کاهش توان آبخوان‌ها توصیف می‌شود.
در این میان، نکته مهم این است که «افزایش تعداد چاه» لزوماً به معنای «افزایش آب قابل برداشت» نیست؛ حتی در روایت‌های مبتنی بر سالنامه‌های آماری و داده‌های رسمی، هم‌زمانی رشد تعداد چاه‌های عمیق با افت منابع آب زیرزمینی و کاهش کارایی برداشت مطرح شده و این همان چرخه‌ای است که در نهایت، هزینه انرژی پمپاژ را بالا می‌برد و امنیت آب را کمتر می‌کند.

پیامدهای مستقیم چاه‌های عمیق بر آب‌های زیرزمینی
افت سطح آب زیرزمینی و شکل‌گیری مخروط افت: برداشت متمرکز از چاه‌های عمیق در یک دشت، «مخروط افت» ایجاد می‌کند؛ در نتیجه سطح ایستابی پایین می‌رود، چاه‌های کم‌عمق‌تر (و حتی چاه‌های عمیقِ قدیمی‌تر) دچار کاهش آبدهی می‌شوند و رقابت برای حفاری عمیق‌تر شدت می‌گیرد؛ رقابتی که اگر با کنترل برداشت و تعادل‌بخشی همراه نشود، آبخوان را وارد مسیر افت پایدار می‌کند.
خشک‌شدن یا کم‌آبی قنات‌ها و چشمه‌ها: قنات‌ها و بسیاری از چشمه‌ها از ترازهای بالاتر آبخوان تغذیه می‌شوند؛ پایین‌افتادن تراز آب زیرزمینی به‌واسطه پمپاژ چاه‌های عمیق، عملاً «سرِ آب» قنات را تضعیف می‌کند و در بسیاری مناطق، قنات را از مدار بهره‌برداری خارج می‌سازد؛ موضوعی که در گزارش‌های استانی نیز به‌عنوان یکی از اثرات حفر چاه‌های عمیق در حریم قنوات طرح شده است.
تشدید فرونشست زمین: وقتی آب از خلل‌وفرج رسوبات آبرفتی خارج می‌شود، لایه‌ها فشرده می‌شوند و نشست زمین رخ می‌دهد؛ گزارش‌های رسانه‌ای مبتنی بر داده‌ها و اظهارنظرهای رسمی، گستره قابل توجه فرونشست و پیوند آن با برداشت از آبخوان‌ها را برجسته کرده‌اند، به‌گونه‌ای که در برخی استان‌ها نرخ‌های بالا گزارش می‌شود و مسئله از سطح «محیط‌زیست» به سطح «خطرپذیری زیرساخت و سکونتگاه» ارتقا یافته است.
افت کیفیت آب زیرزمینی و شورشدگی: با افت سطح آب، امکان ورود آب شور از لایه‌های شورتر، افزایش غلظت املاح، و در مناطق ساحلی خطر پیشروی آب شور بیشتر می‌شود؛ علاوه بر آن، تمرکز آلاینده‌ها (از جمله نیترات ناشی از کود و فاضلاب) در شرایط کاهش تغذیه و کاهش رقیق‌سازی می‌تواند افزایش یابد؛ به همین دلیل، چاه عمیق اگرچه «حجم» را در کوتاه‌مدت تأمین می‌کند، اما کیفیت را در میان‌مدت می‌تواند به چالش بکشد.
کاهش جریان پایه رودخانه‌ها و تضعیف تالاب‌ها: بخشی از آب رودخانه‌ها در فصل‌های کم‌بارش از «جریان پایه» یعنی خروجی آبخوان تأمین می‌شود؛ افت تراز آب زیرزمینی این پیوند را قطع یا ضعیف می‌کند و نتیجه آن می‌تواند کاهش دبی رودخانه در پایین‌دست، خشکیدگی آبراهه‌ها در تابستان، و فشار بیشتر بر تالاب‌ها باشد؛ پدیده‌ای که در بسیاری حوضه‌های کشور در کنار سایر عوامل، در تحلیل‌های بحران آب تکرار می‌شود.
چرا تمرکز چاه‌های عمیق در چند استان مهم است
اعداد نشان می‌دهد چند استان در صدر تعداد چاه‌های عمیق قرار دارند؛ فارس با ۳۱٬۹۱۶، اصفهان با ۲۳٬۵۲۱ و کرمان با ۱۶٬۰۴۶ حلقه در سال آبی ۱۳۹۹–۱۴۰۰، سه کانون اصلی چاه عمیق در کشور بوده‌اند.
وقتی برداشت در مقیاس بزرگ در یک پهنه پیوسته از دشت‌ها اتفاق می‌افتد، اثرات تجمعی آن از سطح «چاه» فراتر می‌رود و به سطح «آبخوان» می‌رسد؛ در چنین حالتی حتی اگر بخشی از چاه‌ها مجاز باشند، مجموع برداشت می‌تواند از توان تجدیدپذیر فراتر رود و به افت مستمر تراز آب منجر شود؛ نکته‌ای که در گزارش‌های مبتنی بر آمارهای رسمی نیز به‌صورت هشدار درباره سهم برداشت‌ها و فشار بر منابع زیرزمینی مطرح شده است.

چاه‌های غیرمجاز؛ ضلع پنهان فشار بر آبخوان‌ها

هرچند درخواست این گزارش بر «چاه‌های عمیق» متمرکز است، اما در ارزیابی اثرات بر آب‌های زیرزمینی نمی‌توان از وزن چاه‌های فاقد مجوز عبور کرد؛ در گزارش‌های خبری مبتنی بر آمار، از وجود حدود ۵۰۰ هزار حلقه چاه غیرمجاز و برداشت سنگین از آبخوان‌ها سخن گفته شده که به‌طور طبیعی، فشار مضاعفی بر همان آبخوان‌هایی وارد می‌کند که چاه‌های عمیقِ مجاز نیز از آن‌ها برداشت دارند.
این هم‌پوشانی مهم است، چون در بسیاری دشت‌ها مرز مشخصی میان اثرات «مجاز» و «غیرمجاز» وجود ندارد؛ آبخوان یکپارچه است و افت تراز، همه بهره‌برداران را متأثر می‌کند، از کشاورز کوچک تا شهرهای متکی به چاه‌های شرب. (همشهری آنلاین)
میان‌تیتر: جمع‌بندی؛ چاه عمیق ابزار است، اما حکمرانی آب تعیین‌کننده است
داده‌های سال آبی ۱۳۹۹–۱۴۰۰ نشان می‌دهد چاه عمیق در ایران به شبکه‌ای بزرگ با ۲۰۹٬۳۰۰ حلقه رسیده و توزیع آن در استان‌ها بسیار نامتوازن است.
در چنین ابعادی، مسئله اصلی صرفاً «وجود چاه» نیست، بلکه «حجم و الگوی برداشت» و «نحوه تنظیم‌گری» است؛ اگر برداشت از آبخوان از تغذیه فراتر رود، نتیجه به‌صورت افت سطح آب، کاهش آبدهی، افزایش هزینه پمپاژ، شورشدگی، از دست رفتن قنات‌ها و چشمه‌ها، و تشدید فرونشست بروز می‌کند؛ زنجیره‌ای که در نهایت امنیت آب و حتی امنیت اقتصادی مناطق را تحت فشار قرار می‌دهد.