سخن اول
گزارش «اطلس پایداری ۲۰۲۵» که توسط انجمن بینالمللی کارتوگرافی (ICA) و در همکاری با سازمان ملل منتشر شده، یکی از جامعترین مرورهای دادهای بر ۱۷ هدف توسعه پایدار (SDGs) است. این گزارش با استفاده از دادههای جهانی بانک جهانی، WHO، UNDP و IUCN وضعیت کشورها را بر اساس شاخصهای محیطزیستی، اجتماعی، اقتصادی و نهادی بررسی میکند. یافتهها نشان میدهد که با وجود گسترش سیاستهای سبز و افزایش سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر، شکاف میان کشورهای توسعهیافته و درحالتوسعه در مسیر پایداری نهتنها کاهش نیافته بلکه در بسیاری از شاخصها افزایش یافته است.
۱. روششناسی
اطلس پایداری ۲۰۲۵ مجموعهای از ۱۷ نقشه جهانی است که هر یک به یکی از اهداف توسعه پایدار سازمان ملل اختصاص دارد.
دادههای اصلی از منابع زیر گرفته شده است:
- پایگاه داده شاخصهای توسعه پایدار سازمان ملل (UN SDG Indicators)
- پایگاه بانک جهانی (World Development Indicators)
- آمار WHO در حوزه سلامت و زیرساخت بهداشتی
- شاخص ردپای اکولوژیک (Global Footprint Network)
- دادههای IUCN Red List برای تنوع زیستی
شاخص ترکیبی پایداری بر اساس چهار بُعد محاسبه شده است:
۱. عملکرد محیطزیستی (۲۵٪)،
۲. عدالت اجتماعی (۲۵٪)،
۳. کارایی اقتصادی سبز (۲۵٪)،
۴. حکمرانی و شفافیت (۲۵٪).
۲. شاخص ترکیبی پایداری جهانی (Global Sustainability Index)
جدول ۱. ۲۰ کشور برتر جهان در شاخص ترکیبی پایداری ۲۰۲۵
| رتبه | کشور | امتیاز کل (از ۱۰۰) | سهم انرژیهای تجدیدپذیر (%) | انتشار سرانه CO₂ (تن) | شاخص نابرابری Gini | نرخ اشتغال سبز (%) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | سوئد | ۸۹.۶ | ۷۲ | ۴.۱ | ۲۷ | ۳۶ |
| ۲ | نروژ | ۸۸.۹ | ۶۸ | ۴.۵ | ۲۵ | ۳۴ |
| ۳ | دانمارک | ۸۸.۵ | ۶۹ | ۴.۳ | ۲۸ | ۳۳ |
| ۴ | فنلاند | ۸۷.۴ | ۶۳ | ۵.۰ | ۲۶ | ۳۱ |
| ۵ | آلمان | ۸۴.۷ | ۵۵ | ۶.۲ | ۳۰ | ۲۹ |
| ۶ | هلند | ۸۳.۸ | ۴۹ | ۶.۰ | ۳۱ | ۲۸ |
| ۷ | فرانسه | ۸۲.۹ | ۵۲ | ۵.۹ | ۲۹ | ۳۰ |
| ۸ | نیوزیلند | ۸۱.۲ | ۷۷ | ۳.۵ | ۳۲ | ۳۲ |
| ۹ | کانادا | ۸۰.۶ | ۵۰ | ۷.۱ | ۳۳ | ۲۸ |
| ۱۰ | ژاپن | ۷۹.۸ | ۳۵ | ۸.۴ | ۳۴ | ۲۵ |
| ۱۱ | بریتانیا | ۷۹.۴ | ۴۴ | ۶.۸ | ۳۱ | ۲۷ |
| ۱۲ | کره جنوبی | ۷۸.۲ | ۳۳ | ۹.۲ | ۳۵ | ۲۶ |
| ۱۳ | استرالیا | ۷۷.۸ | ۴۲ | ۸.۹ | ۳۴ | ۲۹ |
| ۱۴ | سوئیس | ۷۷.۵ | ۵۹ | ۵.۱ | ۲۷ | ۳۰ |
| ۱۵ | پرتغال | ۷۶.۳ | ۶۱ | ۴.۸ | ۲۹ | ۲۸ |
| ۱۶ | اسپانیا | ۷۵.۶ | ۵۸ | ۵.۵ | ۳۲ | ۲۷ |
| ۱۷ | اتریش | ۷۵.۱ | ۶۰ | ۴.۷ | ۳۰ | ۳۰ |
| ۱۸ | ایرلند | ۷۴.۷ | ۵۴ | ۶.۱ | ۳۱ | ۲۵ |
| ۱۹ | ایسلند | ۷۴.۴ | ۸۳ | ۲.۹ | ۲۸ | ۳۵ |
| ۲۰ | سنگاپور | ۷۳.۸ | ۲۹ | ۶.۳ | ۳۳ | ۲۷ |
۱۰ کشور انتهایی
در انتهای فهرست کشورهایی چون نیجر (۴۲.۳)، چاد (۴۴.۰)، سودان جنوبی (۴۵.۲) و افغانستان (۴۵.۶) قرار دارند.
رتبه ایران:
بر اساس دادههای اطلس ۲۰۲۵، ایران با امتیاز ۵۸.۲ در رتبه ۹۷ از میان ۱۹۳ کشور قرار گرفته است.
ایران در بخش «آب و انرژی» عملکرد متوسط (امتیاز ۶۱.۵) اما در شاخص «شفافیت نهادی» و «کیفیت هوا» عملکرد پایینتری دارد.
۳. شاخصهای محیطزیستی
۳.۱ انرژی و کربن
بر اساس دادههای اطلس، در سال ۲۰۲۴:
- انتشار جهانی CO₂ به ۳۵.۴ گیگاتن رسیده است (+۱.۸٪ نسبت به ۲۰۲۳).
- سهم انرژیهای تجدیدپذیر در تولید برق جهانی ۳۲٪ است.
- مصرف زغالسنگ در آسیا هنوز بیش از ۴۲٪ کل انرژی این منطقه است.
| منطقه | رشد انرژی تجدیدپذیر (۲۰۲۰–۲۰۲۵) | تغییر انتشار CO₂ (%) |
|---|---|---|
| اروپا | +۴۸٪ | −۶٪ |
| آمریکای شمالی | +۳۲٪ | −۲٪ |
| آسیا | +۲۲٪ | +۷٪ |
| آفریقا | +۱۹٪ | +۵٪ |
| آمریکای جنوبی | +۴۱٪ | −۴٪ |
نتیجه: اروپا همچنان رهبر گذار انرژی است، اما افزایش تقاضای صنعتی در آسیا اثر کاهندهی جهانی دارد.
۳.۲ آب و منابع طبیعی
در تحلیل هدف ۶، اختلاف شدید میان کشورهای توسعهیافته و مناطق شمالی دیده میشود.
در کانادا، ۹۹٪ جمعیت به آب سالم دسترسی دارند، در حالیکه در مناطق شمال روسیه و برخی نواحی قطبی تنها ۵۸–۷۰٪ جمعیت از آب آشامیدنی ایمن بهرهمندند.
ایران با ۸۷٪ پوشش آب سالم شهری و ۶۸٪ در مناطق روستایی در ردهی متوسط جهانی قرار دارد.
۴. شاخصهای اجتماعی
۴.۱ فقر و نابرابری
نقشه اطلس نشان میدهد که بسیاری از کشورهای آفریقایی با وجود داراییهای طبیعی عظیم، زیر خط فقر مطلق ($۲.۱۵ در روز) قرار دارند.
در آفریقا میانگین فقر مطلق ۴۲٪ است، در حالیکه میانگین جهانی ۷.۲٪ گزارش شده است.
در ایران، فقر مطلق بر اساس دادههای PPP معادل ۸.۹٪ است که از میانگین منطقه خاورمیانه (۱۲٪) پایینتر است.
۴.۲ آموزش و شکاف جنسیتی
در اروپا دختران بهطور میانگین ۵.۵٪ بیش از پسران در مهارتهای خواندن و ریاضی حداقل نمره لازم را کسب میکنند، اما شکاف دستمزد میان زنان و مردان هنوز ۱۲٪ به ضرر زنان است.
در ایران، نرخ باسوادی زنان ۹۶٪ و مردان ۹۸٪ است، ولی مشارکت اقتصادی زنان تنها ۱۸٪ گزارش شده است.
۴.۳ سلامت و دسترسی به نیروی درمانی
میانگین جهانی تراکم کارکنان سلامت (پزشک، پرستار و ماما) ۴۵ نفر در هر ۱۰هزار نفر است.
در کشورهای با درآمد بالا (مانند آلمان، نروژ، فرانسه) این رقم به بیش از ۲۵۰ نفر میرسد، اما در کشورهای کمدرآمد کمتر از ۱۰ نفر است.
در ایران، بر اساس دادههای WHO، این شاخص ۱۱۳ نفر در هر ۱۰هزار نفر است — بالاتر از میانگین خاورمیانه (۸۷ نفر).
۵. شاخصهای اقتصادی و نوآوری
تحلیل اهداف ۸ و ۹ در اطلس نشان میدهد که نابرابری ساختاری در بازار کار و زیرساخت دیجیتال هنوز مانع رشد پایدار است.
۵.۱ کار شایسته و آزادی کارگری
در شاخص تطابق با استانداردهای آزادی کار (ILO Index)، کشورهای اسکاندیناوی و اروپای غربی کمترین نمره تخلف را دارند (۰ تا ۱)، در حالیکه کشورهایی مانند ایران (نمره ۵.۶ از ۱۰)، چین (۶.۴) و ونزوئلا (۹.۱) در ردههای پایینترند.
۵.۲ نوآوری صنعتی و دسترسی دیجیتال
در سال ۲۰۲۵، ۹۵٪ جمعیت جهان به شبکه موبایل نسل ۳ به بالا دسترسی دارند، اما در کشورهای کمترتوسعهیافته این رقم هنوز ۸۴٪ است.
ایران با پوشش ۹۳٪ شبکه نسل ۳ و ۷۳٪ نسل ۴ عملکردی نزدیک به میانگین جهانی دارد.
۶. پایداری شهری و محیطزیست انسانی
جدول ۲. شاخص پایداری شهری (۲۰۲۵)
| رتبه | شهر | امتیاز پایداری (از ۱۰۰) | سهم حملونقل عمومی (%) | فضای سبز سرانه (مترمربع) | انتشار سرانه CO₂ (تن) |
|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | استکهلم | ۹۱ | ۷۸ | ۴۲ | ۲.۷ |
| ۲ | آمستردام | ۸۸ | ۷۴ | ۳۸ | ۳.۱ |
| ۳ | زوریخ | ۸۷ | ۷۰ | ۴۰ | ۳.۰ |
| ۴ | سئول | ۸۲ | ۶۹ | ۲۷ | ۴.۱ |
| ۵ | ونکوور | ۸۱ | ۷۰ | ۳۵ | ۳.۳ |
| … | … | … | … | … | … |
| ۴۶ | تهران | ۶۱ | ۳۸ | ۱۲ | ۶.۵ |
تهران در میان ۵۰ شهر ارزیابیشده، جایگاه متوسط دارد. چالشهای اصلی عبارتند از:
- تراکم بالای خودروهای شخصی،
- کمبود فضای سبز عمومی،
- آلودگی ذرات معلق.
اما در شاخص «آموزش و آگاهی محیطزیستی شهری»، تهران از ۱۰۰ نمره ۷۲ گرفته و روند بهبود دارد.
۷. حکمرانی، شفافیت و همکاری بینالمللی
در هدف ۱۶ بر این موضوع اذعان شده است که تنها ۴۲ کشور دارای قانون ملی تغییر اقلیماند.
میانگین شفافیت نهادی جهانی ۶۲٪ است، ولی در ایران این رقم ۵۴٪ و در ترکیه ۵۸٪ است.
شاخص مشارکت دادهای (Data Delivery Index) نشان میدهد کشورهای آمریکای لاتین مانند مکزیک (۸۴٪) و آرژانتین (۸۳٪) در گزارشدهی شاخصهای SDG فعالترین کشورها هستند.
۸. تحلیل جایگاه ایران در اطلس ۲۰۲۵
| بُعد | امتیاز ایران (از ۱۰۰) | میانگین جهانی | رتبه ایران |
|---|---|---|---|
| محیطزیست و انرژی | ۶۱.۵ | ۶۴.۲ | ۸۹ |
| اجتماعی و فرهنگی | ۵۸.۹ | ۶۲.۷ | ۹۴ |
| اقتصادی و نوآوری | ۵۷.۱ | ۶۰.۸ | ۹۶ |
| حکمرانی و شفافیت | ۵۵.۳ | ۵۹.۹ | ۱۰۳ |
| امتیاز کل پایداری | ۵۸.۲ | ۶۳.۹ | ۹۷ / ۱۹۳ |
ایران در شاخص «دسترسی به انرژی» و «آموزش» وضعیت نسبتاً مطلوبی دارد، اما در شاخص «کیفیت هوا»، «آلودگی آب» و «شفافیت نهادی» پایینتر از میانگین است.
بر اساس روند دهساله، پیشرفت کلی ایران در شاخص پایداری از ۵۱.۴ (۲۰۱۵) به ۵۸.۲ (۲۰۲۵) رسیده است (+۱۳٪).
۹. چالشهای جهانی و سیاستهای پیشنهادی
چالشهای کلان:
- تداوم نابرابری ساختاری: شکاف پایداری میان کشورهای شمال و جنوب افزایش یافته است.
- سرمایهگذاری ناکافی در انرژی پاک: هنوز ۷۰٪ یارانههای جهانی در بخش فسیلی هزینه میشود.
- ضعف داده و شفافیت: ۴۰٪ کشورها در ارائه دادههای SDG عقبماندهاند.
- تغییر اقلیم و مهاجرت زیستمحیطی: پیشبینی میشود تا ۲۰۳۰ حدود ۲۵۰ میلیون نفر در معرض مهاجرت اقلیمی قرار گیرند.
توصیههای سیاستی اطلس:
- افزایش سرمایهگذاری سالانه سبز تا ۲٪ از تولید ناخالص داخلی (GDP)؛
- حذف تدریجی یارانههای فسیلی تا سال ۲۰۳۰؛
- تقویت آموزش اقلیمی و سواد دادهای در سیاستگذاران؛
- ایجاد اطلسهای منطقهای پایداری (Regional SDG Atlases) برای تصمیمگیری محلی.
۱۰. صحبت پایانی
اطلس پایداری ۲۰۲۵ تصویری چندوجهی از جهان در میانهی راه تا ۲۰۳۰ ارائه میدهد. اگرچه پیشرفتهای مهمی در انرژیهای تجدیدپذیر، آموزش و سلامت مشاهده میشود، اما مسیر تحقق اهداف توسعه پایدار با سرعت فعلی کافی نیست.
برای دستیابی به جهان پایدار، سه رویکرد کلیدی ضروری است:
۱. عدالت اقلیمی و کاهش شکاف شمال–جنوب،
۲. تقویت حکمرانی شفاف و مشارکتمحور،
۳. سرمایهگذاری هوشمند در اقتصاد سبز و نوآوری اجتماعی.
به بیان دکتر گئورگ گارتنر، رئیس انجمن بینالمللی کارتوگرافی:
«نقشهها نهفقط بازنمایی جهان، بلکه ابزار تغییر آن هستند. اطلس پایداری یادآور میشود که آگاهی جغرافیایی، پایهی عدالت زیستمحیطی است.»
