رشد شتابان هوش مصنوعی، از چتباتها تا دیتاسنترهای غولپیکر، با افزایش مصرف برق، گاز و آب همراه شده و کارشناسان هشدار میدهند اگر این روند مهار نشود، میتواند تلاشها برای مهار گرمایش زمین را با چالش جدی مواجه کند.
در یک غروب طلایی در شهر ممفیس آمریکا، شارون ویلسون دوربین حرارتی خود را به سمت دیتاسنتر اصلی شرکت xAI متعلق به ایلان ماسک نشانه رفت؛ تصاویری که به گفته او «تهدیدی سیارهای» را آشکار میکرد. توربینهای گازسوز این مرکز، که بدون کنترلهای سختگیرانه زیستمحیطی فعالیت میکنند، حجم بالایی از متان، یکی از قویترین گازهای گلخانهای، را وارد آسمان تنسی میکردند. ویلسون که سالها در صنعت نفت و گاز فعالیت داشته و اکنون مدیر گروه Oilfield Witness است، میگوید میزان انتشار متان این مرکز از برخی نیروگاههای بزرگ نیز بیشتر است و آن را «حجمی باورنکردنی از آلودگی» توصیف میکند.
همزمان با این افشاگری، محصول اصلی این دیتاسنتر یعنی چتبات «گروک» نیز با حاشیههای گسترده روبهرو شد؛ از بازتولید نظریههای توطئه و ستایش هیتلر تا انتشار محتوای افراطی. از نگاه منتقدان، سوزاندن سوختهای فسیلی برای تولید چنین خروجیهایی، پرسشهای جدی درباره فایده اجتماعی هوش مصنوعی ایجاد کرده است.
نگرانیها تنها به یک شرکت محدود نمیشود. بسیاری از دانشمندان اقلیم، انفجار مصرف انرژی در صنعت هوش مصنوعی را تهدیدی بالقوه برای هدف محدودسازی گرمایش زمین به ۱.۵ درجه سانتیگراد میدانند. هرچند برخی دیگر معتقدند مصرف انرژی هوش مصنوعی در مقایسه با صنایع آلایندهای چون حملونقل یا کشاورزی صنعتی هنوز ناچیز است و این فناوری میتواند خود به ابزاری برای کاهش انتشار کربن تبدیل شود.
هانا دیلی، استاد انرژی پایدار در دانشگاه کالج کورک ایرلند، میگوید تا چند سال پیش، ردپای کربنی خدمات دیجیتال چندان نگرانکننده نبود، اما اکنون دیتاسنترها در ایرلند حدود یکپنجم برق کشور را مصرف میکنند و پیشبینی میشود این رقم به یکسوم برسد. رشد سریع این مراکز، حتی باعث شد اتصال دیتاسنترهای جدید به شبکه برق در سال ۲۰۲۱ عملاً متوقف شود. به گفته دیلی، این وضعیت میتواند نمونهای از آینده سایر کشورها باشد.
در سطح جهانی، دیتاسنترها فعلاً حدود یک درصد برق جهان را مصرف میکنند، اما پیشبینی بلومبرگNEF نشان میدهد سهم آنها از برق آمریکا تا سال ۲۰۳۵ به بیش از ۸ درصد میرسد. آژانس بینالمللی انرژی نیز اعلام کرده دیتاسنترها تا پایان دهه جاری حداقل ۲۰ درصد از رشد تقاضای برق در کشورهای ثروتمند را به خود اختصاص خواهند داد.
اگرچه شرکتهای فناوری به خرید برق تجدیدپذیر و حتی انرژی هستهای روی آوردهاند، اما در کوتاهمدت، سوختهای فسیلی همچنان نقش غالب را دارند. در چین، بسیاری از دیتاسنترها در مناطق زغالسنگمحور مستقرند و در آمریکا، گاز طبیعی منبع اصلی تأمین برق این مراکز خواهد بود. حتی دولت آمریکا در مقاطعی از توسعه دیتاسنترها برای توجیه استفاده بیشتر از زغالسنگ دفاع کرده است.
یکی از پرسشهای کلیدی این است که آیا استفاده روزمره از چتباتها واقعاً به اقلیم آسیب میزند؟ برآوردها نشان میدهد هر درخواست متنی ساده بین ۰.۲ تا ۳ واتساعت انرژی مصرف میکند؛ رقمی که در مقایسه با پرواز یا رانندگی بسیار ناچیز است. اما منتقدان هشدار میدهند مقیاس استفاده، با صدها میلیون کاربر هفتگی، میتواند اثر تجمعی قابل توجهی داشته باشد.
در مقابل، گزارشهایی از پتانسیل مثبت هوش مصنوعی نیز منتشر شده است. آژانس بینالمللی انرژی و پژوهشگران مدرسه اقتصاد لندن معتقدند کاربردهای فعلی هوش مصنوعی میتواند با بهینهسازی شبکه برق، توسعه باتریها، بهبود انرژیهای تجدیدپذیر و حتی تغییر الگوهای مصرف، کاهش انتشار کربن بیشتری نسبت به آلایندگی خود ایجاد کند. نمونههایی مانند کاهش ۴۰ درصدی مصرف انرژی سرمایش دیتاسنترهای گوگل یا افزایش بهرهوری توربینهای بادی در اسپانیا، از این ظرفیت حکایت دارد.
با این حال، منتقدان میگویند تمرکز صرف بر مصرف مستقیم انرژی، خطر نادیده گرفتن «انتشارهای تسهیلشده» را دارد؛ یعنی زمانی که هوش مصنوعی به افزایش تولید و مصرف سوختهای فسیلی کمک میکند. همکاری شرکتهای فناوری با غولهای نفتی برای بهینهسازی استخراج نفت و گاز، نمونهای از این نگرانی است. به باور برخی فعالان، هوش مصنوعی میتواند به «شتابدهنده نامرئی» برای صنایع آلاینده تبدیل شود.
در واکنش به این نگرانیها، پیشنهادهایی مانند اعمال مالیات بر هوش مصنوعی، الزام دیتاسنترها به استفاده گسترده از انرژیهای تجدیدپذیر، یا حتی توقف موقت ساخت مراکز جدید مطرح شده است. برخی کشورها، از جمله اسپانیا، تلاش کردهاند نقش هوش مصنوعی در کاهش انتشار را در قوانین اقلیمی بگنجانند.
در نهایت، بسیاری از کارشناسان معتقدند مسئله اصلی نه خود هوش مصنوعی، بلکه نحوه طراحی و استفاده از آن است. اگر این فناوری بهصورت «کممصرف از ابتدا» توسعه یابد و در خدمت گذار انرژی پاک قرار گیرد، میتواند بخشی از راهحل باشد؛ در غیر این صورت، ممکن است به یکی از موانع جدید در مسیر مقابله با بحران اقلیمی تبدیل شود.
