بارشهای ناچیز پاییز و زمستان امسال در ایران، موجب ثبت یکی از خشکترین سالهای آبی دهههای اخیر شده است. میانگین بارندگی سال آبی جاری حدود ۴۰ درصد کمتر از حد نرمال بلندمدت و بهمراتب کمتر از سال گذشته بوده است[۱][۲]. مناطق گستردهای از کشور – بهویژه در جنوب و شرق – با کمبارشی شدید و افت منابع آب سطحی و زیرزمینی روبهرو هستند. کارشناسان ضمن هشدار درباره تداوم این خشکسالی، خواستار مدیریت فوری مصرف آب و برنامهریزی برای پیامدهای آن شدهاند.
پاییز خشک؛ ششمین پاییز پیاپی بیباران
پاییز سال آبی ۱۴۰۳–۱۴۰۴ با تأخیر بارندگیها و مقادیر ناچیز بارش در اغلب نقاط کشور آغاز شد. به گفته سازمان هواشناسی، این ششمین پاییز بسیار خشک متوالی در ایران بود و میزان بارندگی فصل پاییز تا اواسط آبانماه به شکل چشمگیری کمتر از نرمال بود[۳]. دادههای هواشناسی نشان میدهد از ابتدای مهر تا ۱۲ آبان ۱۴۰۳، میانگین بارش کشور حدود ۹۰٪ کمتر از میانگین بلندمدت بوده است (تنها ۰٫۷ میلیمتر بارش در این بازه ثبت شد، در حالیکه میزان نرمال بلندمدت حدود ۷ میلیمتر است)[۳]. کاهش شدید بارشهای پاییزی همراه با دمای هوای بالاتر از معمول، شرایط خشکسالی را تشدید کرد[۴]. بسیاری از مناطق کشور پاییز گرمتری نسبت به نرمال داشتند که این افزایش دما تبخیر رطوبت را بیشتر کرده و فشار بر منابع آب را دوچندان نمود[۵].
در ادامه، زمستان ۱۴۰۳ نیز کمبارشتر و گرمتر از حد معمول سپری شد. متوسط بارندگی زمستانه کشور به حدود ۶۶ میلیمتر رسید که نسبت به زمستان سال قبل ۲۶٫۸٪ و نسبت به میانگین بلندمدت حدود ۳۶٪ کمتر بوده است[۶]. این میزان بارش زمستانی، زمستان ۱۴۰۳ را در ردیف شش زمستان کمبارش نیمقرن اخیر قرار داد[۷]. بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، زمستان گذشته یکی از خشکترین و گرمترین زمستانهای ثبتشده ایران بوده و میانگین دمای کشور در این فصل ۰٫۳ درجه سلسیوس بالاتر از نرمال گزارش شده است[۸][۹]. تنها استان همدان اندکی افزایش بارش زمستانی نسبت به سال قبل داشت، در حالیکه اغلب استانها با کاهش چشمگیر بارندگی مواجه شدند و خشکسالی چندسال اخیر تداوم یافت[۱۰][۱۱].
افت بارندگی نسبت به میانگین بلندمدت و سال گذشته
بررسی آمار تجمعی بارشها نشان میدهد که سال آبی ۱۴۰۳–۱۴۰۴ یکی از خشکترین سالهای اخیر بوده است. میانگین بارندگی کشور در این سال حدود ۱۵۰ میلیمتر ثبت شده که نزدیک به ۳۹٪ کمتر از میانگین بلندمدت بر کشور است[۲]. برای مقایسه، میانگین بارش سال آبی گذشته (۱۴۰۲–۱۴۰۳) حدود ۲۵۲ میلیمتر بود[۱] که تقریباً در حد نرمال بلندمدت محسوب میشد[۱۲]. به عبارت دیگر، میزان بارش در سال جاری نسبت به سال قبل بیش از ۱۰۰ میلیمتر کاهش یافته است[۱]. این کاهش چشمگیر، شکاف کمبارشی یکساله را عمیقتر کرده و بارشهای پراکنده اخیر نیز نتوانستند این کسری را جبران کنند[۱۳].
بر اساس دادههای سازمان هواشناسی، همه استانهای کشور در سال آبی جاری نسبت به دوره بلندمدت با کاهش بارندگی مواجه بودهاند[۱۴]. حتی در مناطقی که اواخر سال اندکی بارندگی بیش از معمول داشتند، تأثیر قابلتوجهی در جبران خشکی سالانه مشاهده نشده است[۱۵]. برای نمونه، در هفت روز پایانی سال آبی ۱۴۰۳–۱۴۰۴ حدود ۲ میلیمتر بارش در کشور رخ داد که ۷۶٫۹٪ بیش از نرمال همان بازه بود، اما همین بارشهای آخر سال نیز نتوانستند کمبود بارندگی یکساله را جبران کنند[۱۵]. به طور کلی، مجموع بارش تابستان ۱۴۰۴ تنها ۸ میلیمتر بوده که نسبت به مقدار بلندمدت فصل تابستان (۱۱٫۱ میلیمتر) حدود ۲۸٪ کاهش نشان میدهد[۱۶]. این ارقام بیانگر تداوم شرایط خشکسالی شدید در سال آبی جاری است.
استانهای بحرانی؛ جنوب و شرق در صدر کمبارشی
اگرچه کمبارشی دامنگیر تمام کشور شده، اما برخی استانها به شکل حادتری با بحران بارش مواجهاند. تحلیل پهنهای بارندگی حاکیست استانهای جنوبی و شرقی جزو کمبارشترین مناطق در سال آبی جاری بودهاند. بهطور مشخص، استان سیستان و بلوچستان با ۷۲٫۵٪ کاهش بارندگی نسبت به نرمال بلندمدت، بدترین وضعیت را در میان استانها تجربه کرده است[۱۷]. پس از آن استان هرمزگان با ۷۰٫۲٪ کاهش در رتبه بعدی قرار دارد[۱۷]. علاوه بر اینها، گزارشهای رسمی از کاهش بارش تا ۹۰ درصد در برخی نقاط استان بوشهر حکایت دارد[۱۸] که نشاندهنده خشکی کمسابقه در جنوب کشور است. بسیاری از دیگر استانهای جنوب و شرق نیز وضعیت مشابهی دارند؛ برای نمونه منابع محلی از خشکسالی شدید در استانهای کرمان و خراسان جنوبی خبر میدهند، همچنین در استان فارس نیز تداوم کمبارشی سالهای اخیر موجب بحرانیشدن منابع آبی شده است.
استان تهران نیز با وجود قرارگیری در نیمه شمالی کشور، از گزند کمبارشی در امان نبوده است. در سال آبی جاری، میانگین بارندگی استان تهران تنها حدود ۱۴۴ میلیمتر بوده، در حالیکه میانگین بلندمدت آن حدود ۲۸۰ میلیمتر است[۱۷]. این بدین معناست که پایتخت و مناطق پیرامونی با کاهش ۴۸٫۶٪ در بارش نسبت به نرمال مواجه بودهاند[۱۷]. کاهش بارندگی به این شدت، تهران را نیز در زمره مناطق دچار تنش آبی قرار داده است. در جدول زیر، وضعیت برخی استانهای درگیر خشکسالی سال جاری در مقایسه با میانگین بلندمدت بارندگی آمده است:
| استان | کاهش بارش ۱۴۰۳–۱۴۰۴ نسبت به نرمال بلندمدت |
| سیستان و بلوچستان | ۷۲٫۵٪ کمتر[۱۷] |
| هرمزگان | ۷۰٫۲٪ کمتر[۱۷] |
| بوشهر | تا ۹۰٪ کمتر[۱۸] |
| تهران | ۴۸٫۶٪ کمتر[۱۷] |
همانطور که دیده میشود، افت شدید بارندگی در استانهای واقع در نیمه جنوبی کشور کاملاً مشهود است. این استانها که معمولاً بخشی از بارش سالیانه خود را در زمستان و اوایل بهار دریافت میکردند، امسال تا حدود زیادی از این بارشها بیبهره ماندند. کاهش نزولات جوی در استانهای کویری و خشک شرق کشور (مانند خراسان جنوبی و کرمان) نیز ادامه کمبارشی مزمن سالهای اخیر در این مناطق را تأیید میکند. کارشناسان هواشناسی تصریح میکنند که بخشهای وسیعی از فلات مرکزی و مناطق حاشیه زاگرس در ششماهه نخست سال آبی جاری خشکترین دوره ۴۰ سال اخیر خود را پشتسر گذاشتند[۱۹]. در مقابل، استانهای شمالی نظیر گلستان و مازندران وضعیت نسبتاً بهتری داشتند، هرچند بارش همانها نیز در حد نرمال یا اندکی کمتر بوده است.
سناریوهای پیشرو و نقش پدیدههای اقلیمی
با توجه به الگوی بارش ضعیف پاییز و زمستان، پرسش مهم این است که آیا در ادامه سال آبی (بهار و تابستان ۱۴۰۴) امکان جبران این کمبود بارش وجود دارد؟ در ابتدای زمستان گذشته، کارشناسان سازمان هواشناسی تأکید کردند که کمبارشی پاییز با بارشهای زمستان و بهار قابل جبران نخواهد بود و سال آبی جاری در مجموع خشکتر از نرمال به پایان خواهد رسید[۲۰]. هرچند پیشبینیهای فصلی نشان میداد که از اواخر پاییز و در طول زمستان ممکن است وضعیت بارندگی نسبت به پاییز اندکی بهبود یابد[۲۱] – به ویژه در نیمه شمالی و غربی کشور که انتظار بارشهای نزدیک به نرمال میرفت[۲۲] – اما این بهبود نسبی برای جبران عقبماندگی بارش پاییز کافی قلمداد نمیشد[۲۰]. در مقابل، نیمه شرقی کشور همچنان با احتمال ۳۰ تا ۴۰ درصد کمبارشی در زمستان مواجه بود و تداوم خشکی در این مناطق پیشبینی شد[۲۲]. روند تحقق یافته بارشها نیز نشان داد که حتی بارندگیهای نسبتا خوب اواخر اسفند و اوایل بهار در برخی نقاط، در سطح ملی تأثیر چندانی بر بهبود میانگین نداشتند[۲۳][۲۴].
از منظر پدیدههای اقلیمی بزرگمقیاس، شرایط سال جاری تا حدی تحت تأثیر الگوی لانینا قرار داشت که معمولاً برای خاورمیانه همراه با کاهش بارندگی است[۲۵][۲۶]. رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی اعلام کرد که بر پایه دادهها، ایران در سال ۱۴۰۳ در وضعیت بینابرهای خنثی تا لانینای ضعیف قرار گرفت و برخلاف برخی گمانهزنیها، وارد فاز پربارش النینو نشد[۲۷]. به گفته وی، اوج اثر لانینا در حوالی دیماه بوده و این الگو طی پنج دهه گذشته همواره با بارش کمتر از نرمال در منطقه خاورمیانه و ایران همراه بوده است[۲۶]. در مقابل، فاز النینو که با گرمشدن آبهای سطحی اقیانوس آرام همراه است معمولاً تمایل به افزایش بارندگی در مناطقی چون خاورمیانه ایجاد میکند[۲۸]. هرچند انتظار میرود در سال آینده میلادی (اواخر ۲۰۲۵) النینوی نیرومندی شکل بگیرد[۲۹] که شاید بتواند الگوی اقلیمی منطقه را تغییر دهد، اما در سال آبی جاری النینو نتوانست اثری در افزایش بارش ایران داشته باشد و خشکسالی کماکان دست بالا را داشت[۲۷][۲۶].
بنابراین سناریوی محتمل پیشرو آن است که تا پایان شهریور ۱۴۰۴ نیز ترسالی چشمگیری رخ ندهد و سال آبی جاری با کسری بارش قابل توجه نسبت به نرمال به اتمام برسد[۲۰]. کارشناسان هشدار دادهاند که حتی اگر در ماههای آینده بارندگیهایی در حد نرمال هم رخ دهد، به علت خشکشدن خاک و افت شدید رطوبت، این بارشها تاثیر چندانی بر روانآبها و تغذیه منابع آبی نخواهند داشت[۳۰]. احد وظیفه – رئیس مرکز ملی اقلیم – تصریح کرد که در شرایط فعلی حتی بارشهای نرمال نیز نمیتواند روانآب کافی ایجاد کند و بخش عمده آن جذب زمین خشک یا تبخیر میشود[۳۱]. در نتیجه، بحران خشکسالی طولانی و شدید همچنان ادامه خواهد یافت و نیمه دوم سال آبی نیز جبرانکننده کمبارشی نیمه اول نخواهد بود[۲۰].
پیامدها بر منابع آب، کشاورزی و مدیریت آب
افت کمسابقه بارندگی در سال آبی جاری، پیامدهای گستردهای بر منابع آب سطحی و زیرزمینی کشور گذاشته است. ذخایر سدهای کشور به میزان نگرانکنندهای کاهش یافته است؛ بر اساس آمار وزارت نیرو، حجم آب مخازن سدهای ایران تا پایان شهریور ۱۴۰۴ به حدود ۲۳ میلیارد مترمکعب رسیده که معادل تنها ۴۴٪ ظرفیت کلی سدهاست[۳۲]. این رقم نسبت به سال گذشته حدود ۵٪ کمتر بوده و حکایت از کاهش ورودی روانآبها به سدها دارد[۳۳][۳۲]. برخی سدهای کلیدی کشور در آستانه خالیشدن قرار گرفتهاند؛ از جمله سد امیرکبیر تهران، سد زایندهرود اصفهان و سد استقلال هرمزگان که سطح پرشدگی آنها به کمتر از ۱۵٪ ظرفیت رسیده است[۳۲]. کاهش آب پشت سدها تأمین آب شرب و کشاورزی را در بسیاری مناطق با مشکل مواجه کرده و وابستگی به منابع آب زیرزمینی را افزایش داده است[۳۴].
از سوی دیگر، برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی برای جبران کمبود بارشها شدت گرفته و سطح آب سفرههای زیرزمینی را به پایینترین حد در سالهای اخیر رسانده است[۳۴]. مقامات هواشناسی هشدار دادهاند که در کلانشهرهایی چون تهران، تبریز، مشهد و اراک، مخازن پشت سدها به مرز روز صفر آبی (اتمام ذخایر قابل برداشت) رسیده یا بسیار نزدیک شدهاند و ناچاراً تأمین آب این شهرها اتکای تقریبا کاملی به چاههای زیرزمینی پیدا کرده است[۳۴]. اتکا به سفرههای زیرزمینی در چنین ابعادی خطر فرونشست زمین را در دشتهای کشور افزایش داده و فقر منابع آب را برای سالهای آینده تشدید میکند[۳۴]. افت سطح آبهای زیرزمینی علاوه بر افزایش احتمال نشست زمین، کیفیت آب شرب را نیز در برخی مناطق تحت تاثیر قرار داده است.
تأثیرات منفی این وضعیت در بخش کشاورزی و محیط زیست نیز بهوضوح دیده میشود. کاهش بارندگی و خشکی خاک، تولیدات کشاورزی را در بسیاری از مناطق کاهش داده و امنیت غذایی را با تهدید مواجه کرده است[۳۵]. بسیاری از کشاورزان بهویژه در مناطق مرکزی و شرقی کشور که وابستگی بیشتری به نزولات جوی دارند، با خسارت محصول و افت بهرهوری روبهرو شدهاند. کشتهای دیم بهشدت آسیب دیده و حتی کشتهای آبی هم به دلیل محدودیت منابع آب آبیاری در معرض خطر قرار دارند. مرکز پژوهشهای مجلس گزارش داده که شاخصهای خشکسالی (مانند SPEI) نشانگر درجات مختلف خشکسالی در بیشتر مناطق ایران هستند و خشکسالی بسیار شدید در نواحی شمالغرب، شمالشرق و جنوب کشور مشاهده میشود[۳۶]. تنها بخشهایی کوچک از زنجان، همدان و شرق کردستان شرایط نرمال داشتهاند و سایر نواحی با درجاتی از کمآبی درگیرند[۳۷]. این شرایط پیامدهای جدی برای کشاورزی، محیطزیست و جوامع محلی در پی داشته و دارد[۳۶]؛ از جمله افت تولیدات زراعی، خشکشدن مراتع و کاهش علوفه برای دامها، و افزایش گردوغبار در اثر خشکی زمین.
همچنین تداوم خشکسالی، تالابها و دریاچههای مهم کشور را در معرض نابودی قرار داده است. گزارشها حاکی است که خشکسالی پیوسته سالهای اخیر تالابها و دریاچههایی چون ارومیه، بختگان، گاوخونی و هامون را به مرز نابودی رسانده است[۳۸]. تراز آب دریاچه ارومیه در سال جاری باز هم کاهش یافت و بخشهای وسیعی از بستر دریاچه خشک مانده است. تالاب هامون در سیستان تقریباً خشک شده و تبدیل به منشاء ریزگرد گردیده است. چنین خسارات زیستمحیطی علاوه بر پیامدهای اکولوژیک، معیشت و سلامت جوامع محلی را نیز تهدید میکند.
در مواجهه با این بحران، مسئولان و کارشناسان بر ضرورت مدیریت مصرف و اتخاذ تدابیر ویژه تأکید میکنند. سازمان هواشناسی اعلام کرده است که با آغاز سال آبی جدید و ورود به پاییز، هرچند در برخی مناطق بارشهایی آغاز شده، اما تصویر کلی کشور همچنان کمبارش است و در چنین شرایطی صرفهجویی و حفاظت از منابع آب بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد[۳۹]. به گفته کارشناسان، جامعه باید خود را برای سناریوی تداوم خشکسالی آماده کند و اقدامات سازگاری با کمآبی را در پیش بگیرد[۴۰]. احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم، به کشاورزان توصیه کرده است که حداکثر تمهیدات برای مقابله با خشکسالی را بهکار گیرند و در کشت محصولات پرآببر احتیاط کنند[۴۰]. وی تأکید کرده که کشت برنج خارج از استانهای پربارش شمالی (مانند مازندران و گیلان) در شرایط کنونی باید ممنوع شود تا از مصرف بیرویه آب جلوگیری گردد[۴۰]. همچنین محدودکردن سطح زیرکشت محصولات آببر، تغییر الگوی کشت به سمت گیاهان مقاوم به خشکی، بهبود راندمان آبیاری در بخش کشاورزی و کنترل مصارف غیرضروری در بخش شهری از جمله راهکارهای کوتاهمدتی است که میتواند به عبور از این دوره بحرانی کمک کند.
در نگاهی کلانتر، متخصصان مدیریت آب معتقدند بحران کنونی صرفاً نتیجه کمبارشی نیست بلکه حاصل دههها مدیریت نادرست منابع آب، حفر بیرویه چاهها و توسعه ناپایدار نیز بوده است[۴۱]. بهرهبرداری فراتر از توان تجدیدپذیر سفرههای آب زیرزمینی و نبود برنامهریزی بلندمدت برای سازگاری با اقلیم خشک ایران، باعث شده که تابآوری کشور در برابر دورههای خشکسالی کاهش یابد. از این رو، برای جلوگیری از تشدید بحران در آینده، علاوه بر انتظار برای بهبود شرایط بارندگی، بازنگری جدی در شیوههای مدیریت منابع آب ضروری بهنظر میرسد. به تعبیر کارشناسان، گذر از این شرایط نیازمند عزم ملی در اصلاح الگوی مصرف آب، سرمایهگذاری در زیرساختهای آبی (نظیر بازچرخانی آب و تغذیه مصنوعی آبخوانها) و برنامهریزی منسجم برای توسعه پایدار است تا کشور بتواند خود را با دورههای خشکسالی سازگار کند.
