در حالیکه میانگین جهانی کالری در دسترس به حدود ۳۰۰۰ کیلوکالری رسیده، بخش قابل توجهی از جمعیت ایران زیر آستانه ۲۱۰۰ کیلوکالری قرار گرفته است. تازهترین دادههای بینالمللی و تحلیلهای مبتنی بر آمار رسمی داخلی نشان میدهد میزان کالری دریافتی ایرانیها در سالهای اخیر کاهش معناداری داشته و فاصله محسوسی با میانگین جهانی پیدا کرده است؛ روندی که کارشناسان آن را نشانهای از تعمیق ناامنی غذایی و فشار تورم خوراکی بر خانوارها ارزیابی میکنند.
بر اساس آخرین دادههای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، میانگین «انرژی غذایی در دسترس» در جهان در سال ۲۰۲۲ به حدود ۲۹۸۵ کیلوکالری به ازای هر نفر در روز رسیده است؛ شاخصی که برای سنجش وضعیت کلی امنیت غذایی کشورها استفاده میشود و روندی افزایشی را در مقیاس جهانی نشان میدهد. این در حالی است که شواهد آماری در ایران، بهویژه دادههای استخراجشده از طرح هزینه و درآمد خانوار مرکز آمار ایران، از حرکت در مسیر معکوس حکایت دارد.
تحلیلهای منتشرشده از سوی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی با اتکا به همین دادههای رسمی نشان میدهد متوسط کالری دریافتی روزانه خانوارهای ایرانی از حدود ۲۷۰۰ کیلوکالری در ابتدای دهه ۱۳۹۰ به کمتر از ۲۲۰۰ کیلوکالری در سال ۱۴۰۱ کاهش یافته است. این کاهش، تنها یک افت عددی ساده نیست، بلکه به گفته پژوهشگران، بازتاب مستقیم افت قدرت خرید و تغییر اجباری الگوی مصرف غذایی است.
طبق این گزارشها، در سال ۱۴۰۱ حدود نیمی از جمعیت کشور کالریای کمتر از استاندارد حداقلی ۲۱۰۰ کیلوکالری در روز دریافت کردهاند؛ آستانهای که در ادبیات امنیت غذایی بهعنوان حداقل نیاز انرژی برای یک فرد بزرگسال با فعالیت متوسط شناخته میشود. بررسی تفکیکی دهکهای درآمدی نشان میدهد افت کالری دریافتی در دهکهای پایین شدیدتر بوده و حتی دهکهای میانی نیز نسبت به سالهای قبل کاهش مصرف انرژی غذایی را تجربه کردهاند.
همزمان، ترکیب سبد غذایی نیز دچار تغییر شده است؛ بهطوری که سهم غلات و کربوهیدراتهای ارزانقیمت افزایش یافته و مصرف اقلامی مانند گوشت، لبنیات و پروتئینهای حیوانی کاهش پیدا کرده است. این تغییر ترکیب، اگرچه ممکن است بخشی از کالری را جبران کند، اما از منظر کیفیت تغذیه و دریافت ریزمغذیها، یک زنگ خطر جدی تلقی میشود.
در برخی مطالعات داخلی که بر مناطق شهری تمرکز دارند، سرانه کالری دریافتی حدود ۲۵۰۰ کیلوکالری گزارش شده، اما اختلاف قابل توجهی میان استانها و گروههای درآمدی مشاهده میشود؛ بهطوری که در برخی مناطق، این عدد به زیر ۲۰۰۰ کیلوکالری در روز میرسد. مقایسه این ارقام با میانگین جهانی نشان میدهد شکاف میان ایران و جهان نهتنها در حال افزایش است، بلکه ماهیتی ساختاری پیدا کرده است. کارشناسان اقتصادی و تغذیهای معتقدند تداوم تورم بالای مواد غذایی، افزایش سهم هزینههای مسکن و انرژی در سبد خانوار و نبود سیاستهای مؤثر جبرانی، از عوامل اصلی این روند نزولی هستند. به اعتقاد آنان، کاهش کالری دریافتی اگر بهصورت پایدار ادامه یابد، میتواند در میانمدت پیامدهایی مانند افزایش فقر غذایی، تشدید نابرابری تغذیهای و در بلندمدت اثرگذاری منفی بر شاخصهای سلامت عمومی و بهرهوری نیروی کار را به دنبال داشته باشد.
در مجموع، دادههای معتبر داخلی و بینالمللی نشان میدهد کاهش کالری دریافتی ایرانیها یک پدیده مقطعی یا صرفاً آماری نیست، بلکه نشانهای روشن از فشار اقتصادی بر امنیت غذایی خانوارهاست؛ فشاری که در صورت بیتوجهی سیاستگذاران، میتواند به یکی از چالشهای جدی اجتماعی و سلامت در سالهای پیشرو تبدیل شود.
