ایران با قرار گرفتن در تقاطع سه قاره و برخورداری از اقلیمهای متنوع، یکی از غنیترین قطبهای تنوع زیستی در جهان شناخته میشود؛ کشوری که میزبان گونههای منحصربهفردی است که در هیچ جای دیگر کره زمین یافت نمیشوند. اما این ثروت بیبدیل طبیعی، اکنون در برابر تهدیدهای بیسابقهای قرار گرفته است. بر اساس جدیدترین ارزیابیهای جهانی و ملی، اگرچه ایران میزبان حدود ۳۷ هزار و ۵۰۰ گونه جانوری و بیش از هشت هزار گونه گیاهی است، اما جدیدترین بررسی اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN) زنگ خطر را برای ۱۵۴ گونه مهرهدار این سرزمین به صدا درآورده است. گزارش پیشرو، تصویری دقیق از وضعیت تنوع زیستی ایران، چالشهای پیش رو و ضرورت تدوین راهکارهای حیاتی برای حفظ این میراث ملی ترسیم میکند.
تنوع بینظیر گونهای؛ آمارها چه میگویند؟ بر اساس آخرین دادههای معاونت محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست، ایران زیستگاه گونهای شگفتانگیز است. تاکنون ۳۷ هزار و ۵۰۰ گونه جانوری و بیش از ۸ هزار گونه گیاهی در کشور شناسایی شده است. این آمار شامل تنوعی چشمگیر از مهرهداران و بیمهرگان است:
- پرندگان: ۵۷۹ گونه
- پستانداران: ۲۱۴ گونه
- خزندگان: ۲۸۴ گونه
- دوزیستان: ۲۳ گونه
- ماهیان آب شیرین: ۳۰۹ گونه
- ماهیان دریایی: ۷۶۳ گونه (در خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر)
در میان بیمهرگان، آمارها حتی اعجاب انگیزتر است. حدود ۳۵ هزار و ۲۸۳ گونه بیمهره در کشور شناسایی شده که بیش از ۳۲ هزار و ۶۰۰ گونه آنها را بندپایان تشکیل میدهند. جالب است بدانید که بیش از ۹۴ درصد تنوع گونهای جانوران ایران به بیمهرگان و کمتر از ۶ درصد به مهرهداران تعلق دارد. حشرات با حداقل ۲۶ هزار و ۸۰۰ گونه، بیش از ۷۰ درصد از کل گونههای کشور را به خود اختصاص دادهاند، اگرچه بسیاری از آنها همچنان ناشناخته باقی ماندهاند.
هشدار قرمز؛ ۱۵۴ گونه در آستانه نابودی با وجود این تنوع گونهای، وضعیت حفاظتی بسیاری از گونهها نگرانکننده است. بر اساس آخرین اطلاعات اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN)، ۱۵۴ گونه از مهرهداران ایران در فهرست گونههای در معرض تهدید انقراض (شامل طبقات به شدت در معرض خطر، در معرض خطر و آسیبپذیر) قرار دارند.
از نمونههای بارز این بحران میتوان به یوزپلنگ آسیایی و میش مرغ اشاره کرد؛ گونههایی که جمعیت آنها در طبیعت به زیر ۲۵ عدد رسیده و با خطر نابودی فوری روبرو هستند. همچنین وضعیت پنج گونه ماهیان خاویاری دریای خزر که در دنیا بینظیر هستند، بسیار بحرانی است و تمامی این پنج گونه در طبقه «بحرانی انقراض» (CR) قرار گرفتهاند.
این وضعیت مختص ایران نیست. پژوهشهای جهانی در سال ۲۰۲۲ نشان میدهد که از سال ۱۵۰۰ میلادی تاکنون، نزدیک به ۱۵۰ تا ۲۶۰ هزار گونه از گونههای شناختهشده کره زمین منقرض شدهاند که نشاندهنده بحران جهانی تنوع زیستی است.
بحران اکوسیستمها؛ خشک شدن رگهای حیات «ظهرابی»، معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست، با اشاره به شرایط نامطلوب زیستگاهها، بهرهبرداری ناپایدار از منابع زیستی را عامل اصلی تهدید دانست. وی با تأکید بر وضعیت بحرانی مدیریت منابع آب، اظهار کرد: «در کشور متأسفانه به علت بهرهبرداری ناپایدار از منابع زیستی، شرایط در بخشهای مختلف مرتبط با این حوزه بسیار نامطلوب است. در بحث مدیریت منابع آب به عنوان یکی از اکوسیستمهای بسیار مهم در حفظ تنوع زیستی شرایط بسیار بدی را داریم. تقریباً بخش عمدهای از تالابهای کشور خشک شدهاند و بسیاری از رودخانهها یا خشک شده و یا تبدیل به رودخانههای فصلی شدند که عملاً بخش عمدهای از کارکردهای حفظ تنوع زیستی را این اکوسیستمها از دست دادهاند.»
ضرورت تدوین برنامه جامع حفاظت از تنوع زیستی با توجه به آمارهای ارائه شده و هشدارهای مقامات مسئول، حفظ تنوع زیستی دیگر یک انتخاب لوکس نیست، بلکه یک ضرورت بقا برای امنیت غذایی و اکولوژیکی کشور است. برای مقابله با این بحران، تدوین و اجرای فوری یک «برنامه جامع حفاظت از تنوع زیستی» با محوریتهای زیر اجتنابناپذیر است:
۱. اصلاح مدیریت منابع آب: اولویت دادن به حقآبههای زیستمحیطی برای احیای تالابها و رودخانهها به عنوان زیستگاههای اصلی گونههای در معرض خطر.
۲. حفاظت از زیستگاهها: گسترش شبکه مناطق حفاظتشده و ایجاد کریدورهای ایمن برای جلوگیری از تکهتکه شدن زیستگاهها، به ویژه برای گونههای در حال انقراض مانند یوزپلنگ.
۳. نظارت و پایش تقویتشده: استفاده از فناوریهای نوین برای پایش گونههای نادر و مبارزه جدیتر با شکار غیرمجاز و قاچاق گونههای وحشی.
۴. آموزش و فرهنگسازی: افزایش آگاهی عمومی نسبت به ارزش تنوع زیستی و لزوم حفظ آن برای نسلهای آینده.
بدون شک، عدم توجه به این موارد میتواند منجر به از دست رفتن گونههای بومی و اختلال جدی در تعادل اکولوژیکی کشور شود که جبران آن غیرممکن خواهد بود.
منابع:
۱. معاونت محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست
۲. اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN)
۳. گزارشهای پژوهشی جهانی تنوع زیستی ۲۰۲۲
سلام شما که به اینترنت دسترسی دارید یه کاری کنید اینترنت سریعتر وصل بشه.
سلام. محدودیت اینترنت برای ما نیز وجود دارد. تلاش ما این است که تا رفع محدودیت ها اخبار داخلی و اخبار تحلیلی را پوشش دهیم و متاسفانه امکان دسترسی به جدیدترین اخبار تخصصی این حوزه را نداریم.