در حالی که شاخص کیفیت هوای تهران در دو هفته اخیر به شکل کمسابقهای در وضعیت ناسالم برای همه گروهها قرار گرفت، کارگروه اضطرار آلودگی هوا بار دیگر تنها ابزار همیشگیاش را به کار گرفت: تعطیلی مدارس و ادارات. بر اساس گزارشهای مرکز پژوهشهای مجلس و دادههای شرکت کنترل کیفیت هوا، سهم عمده آلودگی هوا از منابع ثابت و متحرک قابل مدیریت است؛ اما کارگروهی که باید «سیاستگذار» باشد، همچنان در نقش «مسکننویس اضطراری» باقی مانده است.
کارگروه اضطرار آلودگی هوا در ایران، نهادی است که طبق قانون هوای پاک (۱۳۹۶) باید آخرین حلقه مداخله باشد؛ یعنی وقتی برنامهریزی، پایش، نوسازی ناوگان و کاهش انتشار جواب ندهد، این کارگروه وارد عمل میشود. اما در عمل، دقیقاً عکس این اتفاق رخ داده است: کارگروه اضطرار تبدیل شده به تنها حلقه مداخله.
تهران؛ دو هفته تقریبا تعطیل، بدون حتی یک برنامه روشن
بر اساس دادههای شرکت کنترل کیفیت هوا:
- در آبان و آذر امسال، تهران ۱۲ روز متوالی در آستانه یا بالاتر از شاخص ۱۵۰ (ناسالم برای همه) قرار گرفت.
- سهم منابع آلاینده طبق گزارش سال ۱۴۰۲ شرکت کنترل کیفیت هوا:
- خودروهای فرسوده و دیزلی: ۵۵٪
- موتورسیکلتها: ۱۲٪
- صنایع پیرامونی: ۲۵٪
- ساختوساز و منابع پراکنده: ۸٪
این کارگروه دقیقاً چه میکند؟
طبق قانون، این کارگروه باید:
- سناریوهای مدیریت انتشار را در ماههای پاک سال آماده کند
- مسئولیت هماهنگسازی وزارت صمت، شهرداری، نیروی انتظامی، وزارت نفت و محیطزیست را بر عهده بگیرد
- نقشه کاهش ریزگرد، دیزل، تردد و کانونهای آلاینده را تدوین کند
اما در عمل، خروجی کارگروه طی ۵ سال گذشته (طبق آرشیو مصوبات):
- ۷۵٪ مربوط به تعطیلیها
- ۲۰٪ مربوط به توصیهها
- ۵٪ مربوط به سیاستگذاری واقعی
به بیان دیگر، این کارگروه به جای اینکه «اتاق فکر» باشد، بیشتر شبیه یک «اتاق خاموش کردن آلارم» عمل میکند.
بقیه سال کجا هستند؟ چرا قبل از بحران کاری انجام نمیشود؟
طبق آمار رسمی:
- تهران نزدیک به ۲۲۰ روز در سال درگیر آلودگی هواست.
- اما کارگروه اضطرار تعداد جلسات محدودی داشته است. (آمار دقیقی موجود نیست).
- اگر بخواهیم نگاهی مقایسه ای به سایر کشورها داشته باشیم: سئول سالانه ۴۸ جلسه پیشگیرانه و پکن ۵۶ جلسه پایش دارد.
چرا سیاستگذاری انجام نمیشود؟
بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس (گزارش شماره ۱۸۵۴۴):
- ۶۴٪ تکالیف دستگاهها در قانون هوای پاک اجرا نشده
- نوسازی ناوگان فرسوده به جای ۲ میلیون، فقط ۱۳۰ هزار وسیله را پوشش داده
- هنوز ۳.۵ میلیون دستگاه موتورسیکلت کاربراتوری در شهر گردشاند
- تبدیل سوخت صنایع به گاز کامل نشده و در فصل سرد دوباره به مازوتسوزی بازمیگردند.
کارگروه اضطرار قرار بود ناظر اجرای این قوانین باشد، اما امروز:
- هیچ گزارش نظارتی منتشر نمیکند
- هیچ دستگاه متخلفی معرفی نمیشود
- هیچ برنامه میانمدت یا بلندمدتی ارائه نشده
چرا فقط تعطیلی؟
واضح است! تعطیلی، سادهترین تصمیم است زیرا:
- هزینه ندارد
- پاسخ رسانهای فوری میدهد
- مسئولیت را بین دستگاهها توزیع نمیکند
- نیاز به داده، سنجش، یا اقتدار اجرایی ندارد
اما سؤال کلیدی اینجاست:
چرا کارگروه اضطرار حتی در روزهایی که شاخص هوا سالم است، جلسه بررسی پیشگیرانه برگزار نمیکند؟
بدون سند دچار قضاوت نشویم: اسناد رسمی چه میگویند؟
- بانک جهانی – ۲۰۲۳
ایران سالانه حدود ۱۲ میلیارد دلار هزینه اقتصادی ناشی از آلودگی هوا میدهد. - وزارت بهداشت – ۱۴۰۱
سالانه بیش از ۲۱ هزار مرگومیر مستقیم ناشی از آلودگی هوا ثبت شده است.
نتیجهگیری؛ بحران مدیریت، نه بحران هوا
مشکل اصلی آلودگی تهران «ماهیت پیچیده» نیست؛ مدیریت کوتاهمدت و غیراقتدارمند است.
کارگروه اضطرار بهجای اینکه بازوی سیاستگذاری باشد، تبدیل شده به دستگاه صدور تعطیلی.
و تا زمانی که:
- ناوگان فرسوده نوسازی نشود
- صنایع مازوتسوز پایش نشوند
- موتورسیکلتها اصلاح نگردند
- دادهها شفاف نشود
- مسئولیتها مشخص نباشد
هیچ تعطیلیای، حتی یک روز «هوای سالم» پایدار برای تهران و سایر شهرها ایجاد نخواهد کرد.
