در سالی که دهمین سالگرد توافق پاریس رقم خورد، مجموعهای از احکام قضایی در نقاط مختلف جهان، از اروپا تا آمریکا، آفریقا و اقیانوسیه، نشان داد که پیگیری حقوقی به یکی از مؤثرترین ابزارها برای مقابله با تغییرات اقلیمی، سبزشویی و تخلفات زیستمحیطی تبدیل شده است.
سال ۲۰۲۵ همزمان با دهمین سالگرد توافق پاریس، یادآور یک نقطه عطف دیگر در تاریخ عدالت اقلیمی نیز بود. ده سال پیش، برای نخستین بار دادگاهی یک دولت را ملزم کرد که برای حفاظت از شهروندان خود در برابر تغییرات اقلیمی، سرعت کاهش انتشار کربن را افزایش دهد. پرونده «اورگندا» که در سال ۲۰۱۹ در دیوان عالی هلند تأیید شد، یکی از نخستین نشانههای موجی از دعاوی اقلیمی در سراسر جهان بود؛ موجی که به گفته فعالان، به شکلگیری یک معماری حقوقی جدید برای حفاظت از اقلیم منجر شده است.
در دوازده ماه گذشته، احکام مهم و تغییرات ملموسی در حوزه اقلیم، مستقیماً تحت تأثیر اقدامات حقوقی رقم خورد.
ابطال قانونی مجوز میدانهای نفت و گاز رزبانک و جکداو
سال با یک تصمیم جنجالی آغاز شد؛ زمانی که دادگاه عالی اسکاتلند مجوز دولت بریتانیا برای توسعه میدانهای نفت و گاز رزبانک و جکداو در دریای شمال را غیرقانونی اعلام کرد. دلیل این رأی آن بود که در فرآیند صدور مجوز، انتشار گازهای گلخانهای ناشی از سوزاندن سوختهای فسیلی استخراجشده لحاظ نشده بود. این حکم بهشدت متکی بر رأی دیوان عالی بریتانیا در سال ۲۰۲۴ در پروندهای بود که سارا فینچ، فعال اقلیمی، مطرح کرده بود. همان رأی باعث شد دادگاه عالی، مجوز ساخت معدن زغالسنگ جدید در وایتهیونِ کامبریا را لغو کند و در نهایت شرکت مجری از اجرای پروژه عقبنشینی کند. دولت بریتانیا در ماه ژوئن دستورالعملهای جدیدی درباره نحوه انجام این ارزیابیها منتشر کرد، هرچند این رأی بهطور خودکار مانع تأیید پروژههای سوخت فسیلی نمیشود، مشروط بر آنکه آثار اقلیمی آنها بهطور کامل بررسی شود. شرکت اکوئینور در ماه اکتبر ارزیابی زیستمحیطی اصلاحشدهای برای رزبانک ارائه داد و تصمیم نهایی درباره مجوز آن قریبالوقوع است. دولت تلویحاً احتمال صدور دوباره مجوز را مطرح کرده و گرینپیس وعده داده در صورت وقوع این امر، اقدام حقوقی تازهای انجام دهد.
لغو برنامه ساخت بزرگترین نیروگاه زغالسنگ برزیل
سازمانهای جامعه مدنی سالها علیه طرح احداث معدن و نیروگاه زغالسنگ در ایالت جنوبی ریوگرانده دو سول مبارزه کردند. این پروژه که توسط شرکت کوپلِمی برنامهریزی شده بود، در صورت اجرا بزرگترین نیروگاه زغالسنگ برزیل میشد. مخالفان استدلال میکردند که نیروگاه نوا سیوال و معدن گوآئیبا تعهدات اقلیمی برزیل را نقض میکند و فرآیند صدور مجوز نیز بهدرستی انجام نشده است. در سال ۲۰۲۲ دادگاه مجوزها را تعلیق و الزامات جدیدی برای بازنگری فرآیند تعیین کرد. سرانجام در فوریه ۲۰۲۵، کوپلِمی رسماً اعلام کرد که پروژه به دلیل غیرقابلتوجیه شدن اقتصادی کنار گذاشته شده است.
گشوده شدن مسیر دعاوی خسارت اقلیمی در آلمان
در نگاه نخست، رد دعوای یک کشاورز و راهنمای کوهستان اهل پرو علیه شرکت انرژی آلمانی RWE ممکن است شکست تلقی شود. سائول لوسیانو لیویا خواستار پرداخت ۰.۴۷ درصد از هزینه کل ساخت سازههای حفاظتی سیلاب برای محافظت از خانهاش در برابر ذوب یخچالهای طبیعی شده بود؛ نسبتی معادل سهم RWE از انتشار جهانی کربن. اما این پرونده دهساله همواره دشوار به نظر میرسید و در عمل، سابقهای مهم درباره مسئولیت آلایندهها در قبال انتشار کربن ایجاد کرد. به همین دلیل تعجبآور نبود که اواخر سال، گروهی از کشاورزان پاکستانی که معیشتشان در سیلابهای سه سال پیش نابود شده بود، مقدمات یک دعوای جدید علیه دو شرکت بزرگ آلاینده آلمانی را فراهم کنند.
تسویه پرونده گرینواشینگ انرژیاسترالیا با والدین
در ماه مه، شرکت انرژیاسترالیا پرونده گرینواشینگ مطرحشده از سوی گروهی از والدین استرالیایی را حلوفصل کرد. گروه «والدین برای اقلیم» مدعی بود این شرکت با تبلیغ برق و گاز بهعنوان محصولات کربنخنثی، قانون حمایت از مصرفکننده را نقض کرده، زیرا آفستهای کربنی مورد استفاده، به کاهش واقعی انتشار منجر نشدهاند. در چارچوب توافق، انرژیاسترالیا اذعان کرد که آفستهای کربنی مانع آسیبهای ناشی از انتشار گازهای گلخانهای نمیشوند و از ۴۰۰ هزار مشتری عذرخواهی کرد. این نخستین پرونده در استرالیا بود که یک شرکت بهدلیل ادعای کربنخنثی بودن تحت پیگرد قرار گرفت.
نظرات مشورتی تاریخی دادگاههای بینالمللی درباره اقلیم
در ماه ژوئیه، دو دادگاه بینالمللی نظرات مشورتی مهمی درباره تغییرات اقلیمی صادر کردند. ابتدا دادگاه بینآمریکایی حقوق بشر اعلام کرد که برخورداری از اقلیم سالم یک حق بشری است و دولتها موظف به حفاظت از آن هستند. اندکی بعد، دیوان بینالمللی دادگستری تأکید کرد کشورها باید از وارد آمدن آسیب به سامانه اقلیمی جلوگیری کنند و قصور در این زمینه میتواند به الزام به پرداخت غرامت و جبران خسارت بینجامد. این دو سند هماکنون در دعاوی اقلیمی سراسر جهان مورد استناد قرار میگیرند و تلاشهایی نیز برای استفاده از آنها در مذاکرات اقلیمی ماه گذشته در برزیل صورت گرفت، هرچند این کار با دشواریهایی همراه بود.
ابطال مجوز توسعه معدن زغالسنگ در نیوساوثولز
در ماه ژوئیه، مجوز بزرگترین طرح توسعه معدن زغالسنگ در ایالت نیوساوثولز استرالیا باطل شد، زیرا کمیسیون مستقل برنامهریزی این ایالت انتشار کامل گازهای گلخانهای پروژه را در نظر نگرفته بود. گروه محیطزیستی منطقه دنمن-آبردین-ماسولبروک-اسکون با همکاری دفتر مدافعان محیطزیست، در سال ۲۰۲۳ این پرونده را مطرح کرده بودند و استدلال میکردند پروژه شرکت MACH Energy نهتنها تغییرات اقلیمی را تشدید میکند، بلکه گونهای نادر از مارمولک بدون پا را نیز تهدید میکند. دادگاه تجدیدنظر اعلام کرد که کمیسیون در محاسبه انتشار «اسکوپ ۳» یعنی انتشار ناشی از صادرات و سوزاندن زغالسنگ در خارج از کشور، قصور کرده است.
عقبنشینی اپل از ادعای کربنخنثی بودن
در ماه اوت، دادگاهی در فرانکفورت حکم داد که اپل حق ندارد ساعت اپلواچ را «کربنخنثی» بنامد. این دادگاه با شکایت سازمان آلمانی دویچه اومولتهیلفه موافقت کرد و اعلام داشت اپل نمیتواند کربنخنثی بودن بلندمدت را اثبات کند، زیرا این ادعا بر کاشت درختان اکالیپتوس در پاراگوئه استوار است که قراردادهای اجاره آنها بهزودی منقضی میشود. اپل همزمان در تلاش است پرونده مشابهی را در آمریکا مختومه کند. چند ماه بعد، وبسایتهای خبری فناوری گزارش دادند که اپل در سایر کشورها نیز بازاریابی ساعتهای جدید خود را بدون استفاده از عبارت کربنخنثی ادامه میدهد.
تعهد هاوایی به کاهش انتشار بخش حملونقل
سال گذشته، ایالت هاوایی با شکایت ۱۳ نوجوان که مدعی نقض حقوقشان بهواسطه زیرساختهای آلاینده بودند، به توافق رسید. این توافق حق جوانان هاوایی برای برخورداری از اقلیمی پایدار را به رسمیت شناخت و دولت ایالتی متعهد شد نقشه راهی برای دستیابی به انتشار صفر در حملونقل زمینی، دریایی و پروازهای داخلی تا سال ۲۰۴۵ تدوین کند. در ماه اکتبر، این نقشه راه ارائه شد و شامل توسعه ایستگاههای شارژ خودروهای برقی، سرمایهگذاری در حملونقل عمومی و فعال، و افزایش جذب کربن از طریق احیای جنگلهای بومی است. فعالان این اقدام را «نقطه عطفی حیاتی» توصیف کردند.
پایان پروژه نیروگاه زغالسنگ در کنیا
در ماه اکتبر، فعالان محیطزیست در کنیا به پیروزی مهمی دست یافتند و مجوز نیروگاه زغالسنگ لامو در سواحل جنوبی این کشور لغو شد. این دعوی علیه شرکت آمو پاور و سازمان مدیریت محیطزیست کنیا نزدیک به یک دهه ادامه داشت و ساخت پروژه از سال ۲۰۱۹ متوقف شده بود. دادگاه محیطزیست و زمین سرانجام لغو مجوز را به دلیل نقصهای اساسی در ارزیابی زیستمحیطی، بهویژه نبود مشارکت عمومی مناسب و عدم بررسی آثار تغییرات اقلیمی، تأیید کرد.
محکومیت توتالانرژیز به دلیل گرینواشینگ در فرانسه
اواخر همان ماه، دادگاهی در پاریس شرکت توتالانرژیز را به دلیل ارائه ادعاهای نادرست درباره اهداف اقلیمیاش محکوم کرد. سازمانهای محیطزیستی فرانسه با حمایت کلاینتارث استدلال کردند که کمپین تبلیغاتی «بازآفرینی» این شرکت با قوانین مصرفکننده اروپا مغایرت دارد، زیرا القا میکند توتالانرژیز میتواند تا سال ۲۰۵۰ به انتشار خالص صفر برسد، در حالی که همچنان به تولید سوختهای فسیلی ادامه میدهد. دادگاه اعلام کرد برخی ادعاهای وبسایت فرانسوی شرکت بهدلیل فقدان توضیح کافی، مصرفکنندگان را گمراه میکند.
تسویه دعاوی گرینواشینگ شرکتهای بزرگ گوشت
اوایل نوامبر، ایالت نیویورک با شرکت JBS آمریکا به توافقی ۱.۱ میلیون دلاری رسید تا پروندهای را که این شرکت را به گمراهسازی مصرفکنندگان درباره کاهش انتشار گازهای گلخانهای متهم میکرد، مختومه کند. این مبلغ صرف حمایت از برنامههای کشاورزی هوشمند اقلیمی برای کشاورزان نیویورک خواهد شد. JBS همچنین متعهد شد رویههای بازاریابی زیستمحیطی خود را اصلاح و بهمدت سه سال گزارش سالانه ارائه کند. اندکی بعد، تایسون فودز نیز پذیرفت ادعای دستیابی به انتشار خالص صفر تا ۲۰۵۰ و معرفی گوشت گاو بهعنوان محصول دوستدار اقلیم را متوقف کند.
انتشار برنامه سختگیرانهتر اقلیمی دولت بریتانیا
دولت بریتانیا در ماه اکتبر، پس از آنکه برنامه قبلیاش توسط دادگاه عالی غیرقانونی اعلام شد، نسخه اصلاحشده بودجه کربن و برنامه رشد را منتشر کرد. این سند بر تعهد بریتانیا به کربنزدایی کامل برق تا ۲۰۳۰ و کاهش شدید انتشار تا ۲۰۳۷ تأکید دارد و اقدامات مشخصی برای بخشهای انرژی، حملونقل، کشاورزی، مسکن و صنعت ارائه میدهد. این اقدام در پی شکایت موفق پروژه قانون خوب، دوستان زمین و کلاینتارث صورت گرفت. با این حال، فعالان قصد دارند دور جدیدی از پیگیری حقوقی علیه راهبرد اقلیمی ملی را این بار در دادگاه حقوق بشر اروپا آغاز کنند.
غیرقانونی اعلام شدن سه میدان نفتی نروژ
در ماه نوامبر، دادگاهی در نروژ مجوز سه میدان نفتی در دریای شمال را به دلیل عدم بررسی کامل آثار تغییرات اقلیمی غیرقانونی اعلام کرد. دادگاه تجدیدنظر بورگارتینگ با شکایت گرینپیس نوردیک و گروه جوانان طبیعت موافقت کرد و مجوز میدانهای بریدهبلیک، ییگدراسیل و تیرونگ را زیر سؤال برد. این رأی اندکی پس از رد شکایت مشابه در دادگاه حقوق بشر اروپا صادر شد، دادگاهی که با وجود رد دعوی، استانداردهای مهمی برای ارزیابیهای زیستمحیطی پروژههای سوخت فسیلی تعیین کرده بود. با این حال، دادگاه نروژی دستور توقف فوری تولید نفت را صادر نکرد و به دولت شش ماه فرصت داد تا وضعیت مجوزها را اصلاح کند.
در مجموع، مجموعه احکام صادرشده در سال ۲۰۲۵ نشان داد که دعاوی اقلیمی از یک ابزار حاشیهای اعتراضی به سازوکاری مؤثر و تعیینکننده در سیاستگذاری عمومی و رفتار شرکتها تبدیل شدهاند. از توقف پروژههای زغالسنگ و نفت گرفته تا واداشتن برندهای بزرگ به عقبنشینی از ادعاهای گمراهکننده، مسیر حقوقی اقلیم بهروشنی در حال تثبیت است. این روند حاکی از آن است که در دهه پیشرو، دادگاهها نقشی پررنگتر در اجرای تعهدات اقلیمی، پاسخگو کردن دولتها و شرکتها و پر کردن شکاف میان وعدههای اقلیمی و واقعیتهای میدانی ایفا خواهند کرد.
