نکات کلیدی
- روز جهانی بدون کیسه پلاستیکی هر سال در ۳ ژوئیه با هدف کاهش مصرف کیسههای یکبارمصرف برگزار میشود.
- جهان سالانه تا ۵ تریلیون کیسه پلاستیکی مصرف میکند؛ محصولی که اغلب فقط چند دقیقه استفاده میشود.
- برنامه محیط زیست سازمان ملل میگوید جهان سالانه بیش از ۴۰۰ میلیون تن پسماند پلاستیکی تولید میکند.
- طبق برآورد OECD، پسماند پلاستیکی جهان تا سال ۲۰۶۰ در سناریوی ادامه وضع موجود نزدیک به سه برابر خواهد شد.
- مطالعه منتشرشده در Science نشان داده سیاستهای محدودکننده کیسه پلاستیکی میتواند سهم کیسهها را در زبالههای ساحلی ۲۵ تا ۴۷ درصد کاهش دهد.
- در ایران، یک پژوهش مصرف کیسههای پلاستیکی یکبارمصرف را حدود ۲۵.۴۵ میلیارد عدد در سال برآورد کرده است.
به گزارش پایگاه خبری گزارش سبز، ۳ ژوئیه، روز جهانی بدون کیسه پلاستیکی، فقط یک مناسبت نمادین محیط زیستی نیست؛ این روز یادآور یکی از آشکارترین تناقضهای اقتصاد مصرفی امروز است: تولید محصولی بادوام از منابع فسیلی برای مصرفی چند دقیقهای و رهاسازی آن در طبیعت برای دههها و حتی قرنها.
کیسه پلاستیکی به دلیل ارزان بودن، سبکی، مقاومت و دسترسی آسان، به یکی از رایجترین اقلام مصرفی جهان تبدیل شده است. اما همین ویژگیها، آن را به یکی از دشوارترین پسماندها برای مدیریت شهری و محیط زیست بدل کرده است. طبق گزارشهای برنامه محیط زیست سازمان ملل، جهان هر سال تا ۵ تریلیون کیسه پلاستیکی مصرف میکند و تنها بخش محدودی از پسماندهای پلاستیکی وارد چرخه بازیافت میشود.
کیسهای که چند دقیقه مصرف میشود، اما سالها باقی میماند
منطق اقتصادی کیسه پلاستیکی ساده است: تولید ارزان، توزیع سریع و مصرف فوری. اما هزینه واقعی آن پس از مصرف آغاز میشود؛ زمانی که کیسهها وارد شبکه جمعآوری زباله نمیشوند، در باد جابهجا میشوند، راه آبها را میبندند، به رودخانهها و دریاها میرسند و در نهایت به ذرات کوچکتر پلاستیکی تبدیل میشوند.
برنامه محیط زیست سازمان ملل در گزارشهای خود تأکید کرده است که پلاستیک برخلاف بسیاری از مواد طبیعی تجزیه زیستی نمیشود و در محیط باقی میماند. بر اساس دادههای UNEP، حدود ۴۶ درصد پسماند پلاستیکی دفن میشود و ۲۲ درصد نیز بهدرستی مدیریت نمیشود و به زباله پراکنده یا آلودگی محیطی تبدیل میشود.
اهمیت این موضوع فقط در ظاهر نامناسب شهرها، سواحل و طبیعت نیست. کیسههای پلاستیکی میتوانند به حیات وحش آسیب بزنند، در دستگاه گوارش جانوران دریایی گیر کنند، به شکل میکروپلاستیک وارد زنجیره غذایی شوند و هزینههای پاکسازی شهری و ساحلی را افزایش دهند. UNEP همچنین اعلام کرده است که هر سال ۱۹ تا ۲۳ میلیون تن پسماند پلاستیکی وارد اکوسیستمهای آبی میشود.
بحران پلاستیک در عددها
آمارها نشان میدهد مسئله کیسه پلاستیکی بخشی از بحران بزرگتر پلاستیک است. برنامه محیط زیست سازمان ملل اعلام کرده جهان سالانه بیش از ۴۰۰ میلیون تن پلاستیک تولید میکند و بخش قابل توجهی از آن به محصولاتی کوتاهعمر تبدیل میشود.
از سوی دیگر، برنامه توسعه سازمان ملل برآورد کرده است که جهان در سال ۲۰۲۱ حدود ۱۳۹ میلیون تن پسماند پلاستیک یکبارمصرف تولید کرده است؛ رقمی که شامل کیسههای خرید، بستهبندی مواد غذایی، بطریها و سایر اقلام مصرفی کوتاهعمر میشود.
سازمان همکاری و توسعه اقتصادی نیز هشدار داده است که در صورت ادامه روند فعلی، پسماند پلاستیکی جهان تا سال ۲۰۶۰ تقریباً سه برابر خواهد شد و کمتر از یکپنجم آن بازیافت میشود. این یعنی اگر سیاستگذاری از مرحله توصیههای داوطلبانه فراتر نرود، مدیریت پسماند پلاستیکی در دهههای آینده به یکی از پرهزینهترین چالشهای شهری، صنعتی و زیستمحیطی تبدیل خواهد شد.
سیاستهای محدودکننده جواب دادهاند؟
تجربه کشورها نشان میدهد کاهش مصرف کیسه پلاستیکی بدون مداخله سیاستی، دشوار است. دلیل اصلی روشن است: وقتی کیسه رایگان عرضه میشود، مصرفکننده هزینه واقعی آن را نمیبیند. در نتیجه، رفتار روزمره خرید به تولید انبوه پسماند منجر میشود.
بر اساس مرور سیاستهای جهانی، تا سال ۲۰۱۸، ۱۲۷ کشور از ۱۹۲ کشور بررسیشده نوعی قانون ملی برای کنترل یا کاهش مصرف کیسههای پلاستیکی تصویب کرده بودند. این سیاستها شامل ممنوعیت کامل یا جزئی، دریافت عوارض، الزامات تولیدکنندگان و تشویق به استفاده از کیسههای چندبارمصرف بوده است.
دادههای جدیدتر نیز نشان میدهد این سیاستها اثر واقعی دارند. یک مطالعه منتشرشده در نشریه Science که دادههای بیش از ۴۵ هزار پاکسازی ساحلی را بررسی کرده، نشان داده است سیاستهای مربوط به کیسه پلاستیکی باعث کاهش ۲۵ تا ۴۷ درصدی سهم کیسهها در اقلام جمعآوریشده از سواحل شده است. این یافته اهمیت سیاستگذاری را از سطح شعار محیط زیستی به سطح ابزار قابل اندازهگیری حکمرانی شهری و ملی منتقل میکند.
تجربه ایران؛ مصرف بالا و مانع عرضه رایگان
در ایران نیز مسئله کیسه پلاستیکی به یکی از چالشهای جدی مدیریت پسماند تبدیل شده است. بر اساس یک پژوهش درباره مصرف کیسههای پلاستیکی یکبارمصرف در ایران، مصرف این کیسهها حدود ۰.۸۳ عدد به ازای هر نفر در روز، ۶۹.۷۲ میلیون عدد در روز و ۲۵.۴۵ میلیارد عدد در سال برآورد شده است. این مطالعه همچنین نشان میدهد ۹۲.۷ درصد مردم ایران از کیسه پلاستیکی یکبارمصرف استفاده میکنند و دسترسی آسان و رایگان بودن، یکی از دلایل اصلی مصرف بالاست.
نکته مهمتر این است که طبق همین پژوهش، ۷۸.۲ درصد پاسخدهندگان با اجرای نوعی سیاست برای کاهش مصرف کیسه پلاستیکی موافق بودهاند. این داده نشان میدهد مانع اصلی فقط آگاهی عمومی نیست؛ بلکه نبود سازوکار اجرایی مؤثر، قیمتگذاری، عرضه جایگزین مناسب و نظارت پیوسته نیز در تداوم مصرف نقش دارد.
اقتصاد پنهان کیسههای رایگان
کیسه پلاستیکی در ظاهر رایگان است، اما هزینه آن در جای دیگری پرداخت میشود: در بودجه شهرداریها برای جمعآوری زباله، در هزینه پاکسازی رودخانهها و سواحل، در فرسایش کیفیت خاک و آب، در آسیب به دام و حیات وحش و در فشار بر سیستمهای دفن و بازیافت.
همین منطق باعث شده بسیاری از کشورها به جای توصیه اخلاقی، به سمت ابزارهای اقتصادی بروند. دریافت عوارض از مصرفکننده، ممنوعیت عرضه رایگان، الزام فروشگاهها به ارائه گزینه چندبارمصرف و مسئولیتپذیری تولیدکننده از جمله سیاستهایی است که میتواند رفتار مصرفی را تغییر دهد.
تجربه اروپا و برخی کشورهای آسیایی و آفریقایی نشان داده است که وقتی کیسه پلاستیکی از حالت کالای رایگان خارج میشود، مصرف آن به سرعت کاهش پیدا میکند. در مقابل، سیاستهایی که فقط به فرهنگسازی تکیه دارند، معمولاً در برابر عادتهای روزمره خرید و منافع اقتصادی زنجیره توزیع اثر محدودتری دارند.
بحران پلاستیک و مذاکرات جهانی
روز جهانی بدون کیسه پلاستیکی در سال ۲۰۲۶ در شرایطی برگزار میشود که مذاکرات جهانی برای دستیابی به معاهده الزامآور مقابله با آلودگی پلاستیکی همچنان ادامه دارد. برنامه محیط زیست سازمان ملل اعلام کرده نشستهای غیررسمی مرتبط با کمیته بیندولتی مذاکره درباره آلودگی پلاستیکی از ۳۰ ژوئن تا ۳ ژوئیه ۲۰۲۶ در نایروبی برگزار شده و دور بعدی مذاکرات رسمی نیز برای بازه ۱۳ تا ۲۴ مارس ۲۰۲۷ برنامهریزی شده است.
اختلاف اصلی در این مذاکرات بر سر این است که جهان فقط بر مدیریت پسماند و بازیافت تمرکز کند یا تولید و طراحی پلاستیک را نیز هدف بگیرد. تجربه کیسههای پلاستیکی نشان میدهد تمرکز صرف بر بازیافت کافی نیست؛ زیرا بسیاری از کیسهها هرگز به مراکز بازیافت نمیرسند، بخشی از آنها ارزش اقتصادی کافی برای جمعآوری ندارد و بخشی دیگر وارد محیط طبیعی میشود.
رویترز نیز در گزارشی تازه درباره پلاستیکهای انعطافپذیر، از جمله کیسهها، لفافها و پاکتها، نوشته است که دولتها در حال سختتر کردن مقررات برای این گروه از پلاستیکها هستند؛ زیرا بازیافت آنها دشوار است و زیرساختهای کافی برای بازگرداندن آنها به چرخه تولید وجود ندارد.
راهحل؛ از حذف عرضه رایگان تا طراحی دوباره بستهبندی
کارشناسان محیط زیست میگویند کاهش مصرف کیسه پلاستیکی باید در چند سطح دنبال شود. نخست، حذف عرضه رایگان کیسه در فروشگاههاست. تجربه کشورها نشان میدهد همین اقدام ساده، رفتار مصرفکننده را تغییر میدهد و استفاده از کیسه چندبارمصرف را افزایش میدهد.
دوم، توسعه جایگزینهای واقعی است. جایگزین پایدار فقط به معنی جایگزینی پلاستیک با کاغذ یا پارچه نیست؛ زیرا هر مادهای اثر محیط زیستی خود را دارد. کیسه چندبارمصرف زمانی مزیت واقعی دارد که واقعاً چندینبار استفاده شود. بنابراین، سیاست کاهش کیسه پلاستیکی باید با آموزش مصرفکننده، طراحی مناسب، دوام محصول و دسترسی اقتصادی همراه باشد.
سوم، اعمال مسئولیت تولیدکننده است. تولیدکنندگان و فروشگاهها باید در هزینه جمعآوری، بازیافت و کاهش مصرف نقش داشته باشند. بدون این مسئولیتپذیری، بار اصلی آلودگی بر دوش شهروندان، شهرداریها و محیط زیست باقی میماند.
چهارم، دادهمحور کردن سیاستگذاری است. کشورها و شهرها باید میزان مصرف، نرخ جمعآوری، سهم کیسهها در پسماند شهری، سهم آنها در آبراههها و اثر سیاستهای محدودکننده را بهطور سالانه اندازهگیری کنند. بدون داده، سیاست کاهش پلاستیک به کمپینهای کوتاهمدت محدود میشود.
جمعبندی
روز جهانی بدون کیسه پلاستیکی یادآور این واقعیت است که بحران پلاستیک از رفتارهای کوچک روزمره آغاز میشود، اما فقط با توصیه فردی حل نمیشود. کیسه پلاستیکی نماد اقتصادی است که هزینه تولید را پایین نگه میدارد، اما هزینه آلودگی را به طبیعت و جامعه منتقل میکند.
اگر کشورها بخواهند مصرف کیسههای پلاستیکی را کاهش دهند، باید سه اقدام را همزمان پیش ببرند: ممنوعیت یا قیمتگذاری عرضه رایگان، توسعه جایگزینهای چندبارمصرف و تقویت نظام جمعآوری و بازیافت. تجربه جهانی نشان میدهد این سیاستها زمانی اثرگذارند که الزام قانونی، نظارت، مشارکت فروشگاهها و همراهی عمومی در کنار هم قرار گیرد.
