پژوهشهای جدید در شهرهای مختلف جهان نشان میدهد که هرچه محلهای ثروتمندتر باشد، تنوع گیاهی و جانوری آن نیز بیشتر است. این پدیده که «اثر لوکس» نام گرفته، نشان میدهد نابرابری اقتصادی نهتنها بر کیفیت زندگی انسانی بلکه بر اکوسیستم شهری و سلامت ساکنان نیز تأثیر میگذارد.
محلههای ثروتمند، زیستگاه پرندگان و خزندگان
در دهه ۱۹۹۰، گروهی از بومشناسان در شهر فینیکسِ ایالت آریزونای آمریکا تصمیم گرفتند محیط شهری خود را بررسی کنند. برخلاف فرضیههای کلاسیک که عوامل طبیعی مانند نوع خاک، ارتفاع یا نزدیکی به آب را تعیینکنندهی پراکنش گیاهان میدانستند، نتیجهی تحقیقات آنان چیز دیگری بود: مهمترین عامل در تنوع گیاهی، درآمد ساکنان بود.
نتایج این مطالعات در سال ۲۰۰۳ منتشر و با عنوان «اثر لوکس» شناخته شد. به گفتهی پروفسور «ان کینزیگ» از دانشگاه ایالتی آریزونا، هر افزایش ۱۰ هزار دلاری در درآمد خانوارها، بهطور میانگین باعث کاهش ۰٫۳ درجهای دمای سطح زمین در آن محله میشد؛ زیرا خانوادههای مرفهتر درختان بیشتری میکاشتند و فضای سبز خود را آبیاری میکردند.
از فینیکس تا بریتیش کلمبیا و چین
در سالهای بعد، این پدیده در کشورهای مختلف تکرار شد. از گیاهان آمریکای شمالی، بوروندی، چین و استرالیا گرفته تا پرندگان اروپا و نیوزیلند، الگو مشابه بود: محلههای ثروتمند میزبان گونههای بیشتر و متنوعتر بودند.
در کانادا، پژوهش سال ۲۰۲۳ نشان داد گوزنهای دمسیاه بیشتر در مناطق مرفه با زمینهای گلف و باغهای وسیع دیده میشوند. حتی در فینیکس نیز، زیستشناسان دریافتند تنوع مارمولکها با درآمد خانوار رابطهی مستقیم دارد.
جف اکلی، زیستشناس آمریکایی که این رابطه را بررسی کرده، میگوید:
«وقتی مردم زمان و منابع کافی دارند، باغهایی میسازند که تنوع گیاهی بیشتری دارد، و همین باعث جذب گونههای مختلف جانوری میشود.»
«اثر لوکس» در درون خانهها
این پدیده محدود به فضای باز نیست. مطالعهای در کارولینای شمالی نشان داد خانههای ثروتمندتر دو برابر خانههای کمدرآمد حشرات و عنکبوتهای بیشتری دارند. محققان این یافته را برخلاف تصور عمومی از «خانه تمیز و مدرن» دانستند و آن را نشانهای از تنوع زیستی داخلی خواندند.
هرچند هنوز بررسی مستقیمی دربارهی میکروبها و باکتریهای شهرها انجام نشده، شواهد پزشکی نشان میدهد کمبود تماس با طبیعت و میکروارگانیسمهای خاک و حیوانات، با افزایش بیماریهای التهابی و خودایمنی در جوامع فقیر مرتبط است.
نابرابری زیستی، نابرابری سلامت
به گفتهی دکتر «جیمز کینراس» از کالج امپریال لندن، انسانها با ساخت شهرهای بسته و استریل، خود را از طبیعت جدا کردهاند و در نتیجه از تعادل میکروبی لازم برای سلامت محروم شدهاند. او تأکید میکند:
«تقریباً همهی بیماریهای سیستم ایمنی در حال افزایشاند، و بخشی از آن به دلیل جدا شدن ما از اکوسیستمهای طبیعی است.»
در فنلاند، پژوهشی نشان داد نوجوانانی که در محیطهای متنوعتر زیستی زندگی میکنند، کمتر به آلرژی و بیماریهای خودایمنی مبتلا میشوند. این یافتهها نشان میدهد ارتقای تنوع زیستی شهری میتواند به کاهش نابرابری سلامت کمک کند.
عدالت زیستمحیطی؛ حلقهی گمشدهی شهرهای مدرن
دانشمندان در یک بررسی جامع نوشتند:
«اثر لوکس تنها یک پدیدهی بومشناختی نیست، بلکه بازتابی از بیعدالتی ساختاری در شهرهاست.»
ثروتمندان نهتنها به آموزش و خدمات بهتر دسترسی دارند، بلکه از هوای پاکتر، درختان بیشتر و سلامت بالاتر نیز بهرهمندند؛ در حالی که فقرا در محلههایی با کمترین فضای سبز و بیشترین آلودگی زندگی میکنند.
پدیدهی «اثر لوکس» اکنون به یکی از محورهای اصلی مطالعات اکولوژی شهری تبدیل شده است. یافتهها نشان میدهد سیاستگذاران باید برابری اکولوژیکی را در طراحی شهرها لحاظ کنند؛ بهویژه در دسترسی همگانی به فضاهای سبز، آب سالم و تنوع زیستی. طبیعت شهری، دیگر یک تجمل نیست؛ ضرورتی است برای سلامت انسان و پایداری زمین.
