آخرین بهروزرسانی پایگاه جهانی انتشار آتشسوزیها (GFED) نشان میدهد انتشار کربن ناشی از آتشسوزیهای چشمنخورده و کوچک در چشماندازهای باز، میزان واقعی کربن آزادشده را به حدود ۳.۴ میلیارد تن در سال رسانده است؛ عددی که ۶۵ درصد بیشتر از برآوردهای پیشین است. بر پایه این دادههای تازه، برخلاف تصور عمومی، بار اصلی آتشسوزیها نه بر دوش جنگلها، بلکه بر دوش ساواناها، چمنزارها و زمینهای کشاورزی است؛ جایی که بیش از ۹۵ درصد مساحت سوخته جهان رخ میدهد، اما کمتر در خبرها دیده میشود.
آخرین بهروزرسانی پایگاه جهانی انتشار آتشسوزیها (GFED) نشان میدهد انتشار کربن ناشی از آتشسوزیهای چشمنخورده و کوچک در چشماندازهای باز، میزان واقعی کربن آزادشده را به حدود ۳.۴ میلیارد تن در سال رسانده است؛ عددی که ۶۵ درصد بیشتر از برآوردهای پیشین است. بر پایه این دادههای تازه، برخلاف تصور عمومی، بار اصلی آتشسوزیها نه بر دوش جنگلها، بلکه بر دوش ساواناها، چمنزارها و زمینهای کشاورزی است؛ جایی که بیش از ۹۵ درصد مساحت سوخته جهان رخ میدهد، اما کمتر در خبرها دیده میشود.
ماهوارههای تازه، تصویر قدیمی را برهم زدند
آخرین نسخه پایگاه GFED که در مجله Scientific Data منتشر شده، برای نخستینبار از تصاویر با وضوح بالاتر ماهوارههای اروپایی «سنتینل» بهره میگیرد؛ دادههایی که توانستهاند رد آتشهایی را ثبت کنند که در تصاویر قدیمیتر با وضوح ۵۰۰ متری عملاً ناپدید میشدند. این آتشهای کوچک اما فراوان به قدری گستردهاند که بر اساس دادههای جدید، مساحت سوخته جهان تقریباً دو برابر چیزیست که پیشتر تصور میشد. بر پایه این دادهها، بهطور میانگین ۸۰۰ میلیون هکتار از سطح زمین طی دو دهه گذشته هر سال در آتش سوخته است؛ سطحی معادل مساحت استرالیا.
ساواناها؛ پهنههایی که هر سال میسوزند اما دیده نمیشوند
برخلاف آتشسوزیهای جنگلی که به دلیل تهدید زندگی و سکونتگاههای انسانی به سادگی به تیتر رسانهها راه پیدا میکنند، آتشسوزیهای ساوانایی و چمنی کمتر خبرساز میشوند. اما واقعیت این است که ۹۵ درصد مساحت سوخته جهان در همین زیستبومهای کمدرخت رخ میدهد؛ زیستبومهایی که میلیونها سال است با الگوی «رشد در فصل بارندگی و اشتعال در فصل خشک» زنده ماندهاند.
امروزه اغلب این آتشها نه ناشی از صاعقه، بلکه بر اثر فعالیت انسانی—از پاکسازی زمین کشاورزی گرفته تا چرای کنترلنشده— رخ میدهند.
چرا انتشار کربن بالاتر از تصور بوده است؟
محاسبه انتشار کربن در اصل ساده است: ضرب مصرف سوخت (میزان زیستتوده سوخته) در مساحت سوخته. اما در عمل، اندازهگیری سوخت، شدت آتش و پراکندگی آن نیازمند دادههای دقیق میدانی و ماهوارهای است و آتشهای کوچک همواره از چشم ماهوارههای پیشین پنهان میماندند.
نسخه جدید GFED ثابت میکند همین آتشهای کوچک و کمارتفاع—از مزارع تا بوتهزارها—در کنار هم بخش عظیمی از انتشار جهانی کربن را تشکیل میدهند. دادهها نشان میدهد سوختن ساواناها بهطور میانگین ۱۰۰ تا ۵۰۰ گرم کربن بر مترمربع تولید میکند، در حالی که جنگلهای انبوه مناطق استوایی و جنگلهای دارای خاک پیت، تا ۵۰۰۰ گرم کربن بر مترمربع آزاد میکنند.
کاهش سطح سوخته؛ اما افزایش شدت آتشسوزیهای جنگلی
بررسیای ۲۰ ساله نشان میدهد که مساحت سالانه سوخته جهان در کاهش است؛ عمدتاً به دلیل تبدیل ساواناها به اراضی کشاورزی و وضع قوانین سختگیرانهتر درباره سوزاندن بقایای محصول در اتحادیه اروپا و دیگر کشورها.
با این حال، شدت و سهم انتشار آتشسوزیهای جنگلی رو به افزایش است—بهویژه در جنگلهای بوریال (شمالی) که به دلیل گرمشدن سریعتر عرضهای بالا، با فصول خشک طولانیتر و بار رعدوبرق بالاتر مواجهاند.
سال ۲۰۲۳ رکورد تاریخی انتشار کربن در جنگلهای بوریال را شکست؛ رکوردی که تنها دو سال پیشتر ثبت شده بود. این آتشها اکنون داغتر، پرمصرفتر و گستردهتر از گذشته میسوزند و بازیابی جنگلها را به خطر میاندازند.
پیامدهای پنهان: از فروپاشی پرمافراست تا جهشهای غیرقابل بازگشت کربنی
در مناطقی با خاک یخزده دائمی، آتشسوزیها لایههای آلی عایق را از میان میبرند و این روند ذوب پرمافراست—ذخایر عظیم کربن منجمد—را شتاب میدهد. این مسئله به آزادسازی مقادیر هنگفتی از گازهای گلخانهای میانجامد که دیگر «چرخه طبیعی بازجذب» آتشسوزیها قادر به خنثیسازی آن نیست.
طبق دادههای GFED، آتشسوزیهای مرتبط با جنگلزدایی و سوختن خاکهای پیت سالانه حدود ۰.۴ میلیارد تن کربن آزاد میکنند؛ انتشاری که برخلاف آتشهای ساوانایی، دیگر قابل جبران نیست و مستقیماً به افزایش بلندمدت CO₂ در جو کمک میکند.
ثبات ظاهری انتشار جهانی؛ تغییر عمیق در جغرافیای آتش
دادههای جدید نشان میدهد در مجموع، میزان انتشار کربن ناشی از آتشسوزیها طی دو تا سه دهه گذشته نسبتاً پایدار بوده است. اما این ثبات، نتیجه دو روند متضاد است:
۱) افزایش انتشار جنگلها
۲) کاهش انتشار ساواناها و چمنزارها
این تغییر در «پیروژئوگرافی» جهان—یعنی جغرافیای آتش—نشان میدهد که آتشسوزیهای کمارتفاع و سنتی رو به کاهشاند، اما آتشسوزیهای شدید، پرحرارت و تخریبکننده در جنگلها سهم بیشتری مییابند.
تصویر بزرگتر: آتشسوزیها چقدر در برابر سوختهای فسیلی اهمیت دارند؟
انتشار جهانی آتشسوزیها اکنون به رقم ۳.۴ گیگاتن کربن در سال رسیده است، در حالی که انتشار سوختهای فسیلی حدود ۱۰ گیگاتن است.
هرچند بخش زیادی از کربن حاصل از آتشسوزیهای طبیعی در دوره رشد دوباره پوشش گیاهی بهطور نسبی بازجذب میشود، اما این روند درباره آتشهای جنگلزدایی، سوختن زمینهای پیت و آتشهای شدید مناطق بوریال صادق نیست.
از سوی دیگر، اثرات کوتاهمدت آلودگی هوا از آتشها همچنان بر سلامت، کیفیت هوا و حتی سامانه اقلیمی تأثیرگذار است.
یک نتیجه کلیدی: آتشسوزیها از آنچه تصور میکردیم مهمترند
به لطف سامانههای ماهوارهای جدید، اکنون میدانیم که جهان بسیار بیشتر از گذشته در آتش میسوزد و حجم عظیمی از این آتش، تا امروز در محاسبات ما نامرئی باقی مانده بود.
درک تازه از سهم آتشهای کوچک، نقش انسان در منظرههای سوخته، و شدتگرفتن آتشهای جنگلی، اکنون به یکی از حلقههای حیاتی مدلسازی اقلیمی بدل شده است—مدلهایی که بدون دادههای جدید، تصویری ناقص از چرخه جهانی کربن ارائه میدادند.
