نکات کلیدی خبر
- فروپاشی بخشی از یک یخچال طبیعی، توده عظیمی از یخ، سنگ و رسوبات را وارد دره کرد.
- سطح آب رودخانه تریشولی تنها در نیمساعت تا ۹ متر افزایش یافت.
- سازمان زمینشناسی آمریکا وقوع زمینلرزه را رد و منشأ سیگنال لرزهای را فروپاشی یخچال اعلام کرد.
- قطعهای به وسعت تقریبی ۰.۲ کیلومتر مربع، حدود ۱۲۰۰ متر سقوط کرده است.
سیلاب ناگهانی و ویرانگری که منطقه مرزی نپال و تبت را درنوردید، احتمالاً با فروپاشی بخشی از یک یخچال طبیعی آغاز شده است؛ رویدادی که بهمن یخ و سنگ، جریان گلولای و موجی عظیم از آب را به حرکت درآورد و سکونتگاهها و زیرساختهای مسیر را نابود کرد.
آنچه از سیلاب نپال میدانیم
صبح چهارشنبه به وقت محلی، رانش تودهای از یخ و سنگ موجب شد جریان عظیمی از گل، آب و آوار از بستر رودخانه تریشولی، که با نام «بوتهکوشی» نیز شناخته میشود، خارج شود. این رودخانه میان چین و نپال جریان دارد و موج سیلاب در مسیر خود خانهها، جادهها، پلها و نیروگاهها را با خود برد.
برآوردهای اولیه از کشتهشدن دهها نفر و مفقودشدن بیش از هزار نفر حکایت داشت. بااینحال، آمارهای رسمی منتشرشده در زمان تنظیم گزارش هنوز پایینتر از این رقم بود و احتمال تغییر آن وجود داشت.
مقامهای نپال اعلام کردند ۴۰۳ نفر مفقود شدهاند که ۳۴۱ نفر از آنان اتباع خارجی، از جمله شهروندان هند، آمریکا، بریتانیا، استرالیا، کره جنوبی و مالزی بودهاند. در تبت نیز تلویزیون دولتی چین از کشتهشدن دستکم سه نفر و مفقودشدن ۲۶۵ نفر خبر داد.
کارشناسان «مرکز بینالمللی توسعه یکپارچه کوهستان» مستقر در کاتماندو اعلام کردند سطح آب رودخانه تریشولی در مدت نیمساعت تا ۹ متر بالا رفته است. به گفته آنان، رودخانه «لهنده خولا»، یکی از شاخههای بوتهکوشی، بیشترین آسیب را دیده است.
ساسواتا سانیال، متخصص کاهش خطر بلایا در این مرکز پژوهشی، گفت: «لهنده خولا طی ۱۴ ماه گذشته دو بار طغیان کرده است. این بار، بهمن یخ و سنگ ناشی از یک یخچال در سمت نپال رودخانه را مسدود کرد و سپس موجی ناگهانی از آب را به پاییندست فرستاد.»
عامل اصلی سیلاب چه بود؟
بررسیهای اولیه نشان میدهد بهمنی ناشی از فروپاشی یخچال طبیعی، محتملترین عامل آغاز سیلاب بوده است.
رسانههای محلی گزارش دادند شیشیر خانال، وزیر امور خارجه نپال، روز چهارشنبه در پارلمان این کشور اعلام کرده بود که براساس گزارشهای اولیه، احتمال دارد زمینلرزهای در منطقه موجب رانش زمین و وقوع سیلاب شده باشد.
بااینحال، سازمان زمینشناسی آمریکا پس از بررسی دادهها این فرضیه را رد کرد. این سازمان اعلام کرد رویدادی که در ابتدا زمینلرزهای با بزرگای ۴.۴ گزارش شده بود، در واقع «فروپاشی یخچال و جریان آوار» بوده که پیامدهای فاجعهباری در پاییندست ایجاد کرده است. به گفته این نهاد، هیچ زمینلرزهای رخ نداده بود.
فروپاشی یخچال چنان انرژی شدیدی ایجاد کرد که دستگاههای لرزهنگاری آن را بهصورت رویدادی با بزرگای ۵.۲ ثبت کردند. این رویداد ساعت ۸:۳۷ صبح چهارشنبه به وقت محلی و در نزدیکی مرز نپال و چین روی داد.
دنیل شوگار، دانشیار ژئومورفولوژی دانشگاه کلگری کانادا، با استناد به بررسی اولیه تصاویر ماهوارهای اعلام کرد قطعهای به وسعت حدود ۰.۲ کیلومتر مربع از یخچال، تقریباً ۱۲۰۰ متر سقوط کرده است.
او توضیح داد: «در تصاویر ماهوارهای شرکت پلنتلبز میتوان دید که بخش پایینی یخچال در ارتفاع حدود ۵۲۰۰ متری جدا شده و به کف دره، حدود ۱۲۰۰ متر پایینتر، برخورد کرده است.»
تصاویر ماهوارهای همچنین نشان میدهند مقدار قابلتوجهی از برف منطقه در ۲۴ ساعت پیش از حادثه ذوب شده بود. به گفته شوگار، برخی یخچالهای دره یک روز پیش پوشیده از برف بودند، اما روز حادثه سطح بیشتر آنها به یخ برهنه تبدیل شده بود؛ نشانهای که احتمالاً از افزایش دمای هوا حکایت دارد، هرچند در زمان بیان این ارزیابی هنوز دادهای از ایستگاههای هواشناسی بررسی نشده بود.
شوگار احتمال داده است که ساختوسازهای انجامشده در منطقه نیز در تشدید پیامدهای حادثه نقش داشته باشند.
یک فروپاشی یا ریزش کل دامنه؟
اندرو مکینتاش، استاد یخچالشناسی دانشگاه موناش استرالیا، گفت هنوز مشخص نیست که این رویداد فقط به فروپاشی بخشی از یخچال محدود بوده یا کل دامنه کوه، همراه با قسمتی از یخچال، فرو ریخته است.
او توضیح داد: «وقتی یخچالی در چنین ابعادی فرو میریزد، مقدار زیادی آب تولید میشود. سپس زنجیرهای از رویدادها شکل میگیرد؛ آب و رسوبات با یکدیگر ترکیب میشوند، حجم جریان افزایش مییابد و در نهایت سیلاب ایجاد میشود.»
در چنین فرایندی، سقوط یخ و سنگ تنها مرحله نخست حادثه است. توده در حال سقوط میتواند برف و یخ بیشتری را با خود همراه کند، وارد رودخانه شود، مسیر آب را بهطور موقت مسدود سازد و سپس با شکستن این سد طبیعی، موجی ناگهانی از آب، گل، سنگ و آوار را به پاییندست بفرستد.
گروهی بینالمللی از پژوهشگران یخچالها نیز اعلام کردهاند که فروپاشی یخچال «قطعاً در حادثه نقش داشته»، اما بعید است تنها عامل وقوع آن بوده باشد.
یخچالهای طبیعی چگونه فرو میریزند؟
یخچال طبیعی تودهای ثابت و بیحرکت نیست. این توده عظیم بر اثر وزن خود بهآرامی روی زمین حرکت میکند. اگر بخش پایینی یخچال روی دامنهای بسیار شیبدار قرار گرفته باشد، افزایش سرعت حرکت، ذوب سطحی، نفوذ آب به شکافها یا ازبینرفتن تکیهگاه زیرین میتواند تعادل آن را برهم بزند.
زمانی که مقاومت یخ یا بستر سنگی کمتر از نیروی گرانش شود، بخشی از یخچال جدا میشود. توده جداشده هنگام سقوط خرد میشود و با سنگ، خاک و برف درهم میآمیزد. این جریان میتواند با سرعت زیادی حرکت کند و پس از ورود به دره یا رودخانه، به سیلابی ویرانگر تبدیل شود.
بااینحال، دانشمندان هنوز نمیدانند در حادثه اخیر دقیقاً کدام عامل اولیه، پایداری یخچال یا دامنه کوه را از بین برده است.
آیا تغییر اقلیم در وقوع حادثه نقش داشت؟
مکینتاش این نوع فروپاشیهای بزرگ یخچالی را «تکاندهنده» توصیف کرد و گفت چنین رویدادهایی با آنچه پیشتر مشاهده شده، متفاوت به نظر میرسند.
باوجوداین، تعداد فروپاشیهای بزرگ ثبتشده آنقدر محدود است که دانشمندان هنوز نمیتوانند رابطهای مستقیم و قطعی میان یک حادثه مشخص و تغییر اقلیم برقرار کنند. در مقابل، شواهد علمی درباره ارتباط میان گرمایش جهانی و عقبنشینی یخچالها بسیار قوی است.
افزایش دما همچنین موجب تخریب «یخ دائمی» یا پرمافراست کوهستانی میشود. پرمافراست به خاک و سنگی گفته میشود که در تمام طول سال یخزده باقی میماند. مکینتاش آن را به نوعی چسب طبیعی تشبیه کرد که سنگها و گاهی یخچالهای مجاور را روی دامنههای بسیار شیبدار کنار یکدیگر نگه میدارد.
با ذوب این لایه منجمد، شکافهای سنگی بازتر، دامنهها ناپایدارتر و احتمال رانش سنگ، بهمن و فروپاشی یخچال بیشتر میشود. بنابراین، اگرچه نمیتوان تغییر اقلیم را علت قطعی این حادثه دانست، گرمایش منطقه میتواند شرایط زمینهای وقوع چنین رویدادهایی را تشدید کند.
هیمالیا؛ منطقهای با سرعت گرمایش دوبرابر
رشتهکوه هیمالیا که نپال، هند، چین، بوتان و پاکستان را دربر میگیرد، تقریباً دو برابر میانگین جهانی گرم میشود. این وضعیت خطر وقوع بهمن، رانش زمین و سیلاب را در منطقه افزایش داده است.
سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۳ اعلام کرد کوهستانهای نپال طی کمی بیش از ۳۰ سال، بر اثر گرمایش جهانی نزدیک به یکسوم یخ خود را از دست دادهاند.
ارزیابی دیگری که همان سال منتشر شد، نشان داد سرعت ناپدیدشدن یخچالهای هندوکش هیمالیا در فاصله سالهای ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۰، نسبت به دهه قبل ۶۵ درصد افزایش یافته است.
در سال ۲۰۲۱ نیز بخشی از یک یخچال در رشتهکوه هیمالیا جدا شد و سیلاب ناگهانی بزرگی را در ایالت اوتاراکند هند به وجود آورد. در آن حادثه حدود ۲۰۰ نفر کشته یا مفقود شدند.
پژوهشهای بعدی نشان داد بهمنی شامل ۲۷ میلیون متر مکعب سنگ و یخ یخچالی، به «جریان آواری بسیار بزرگ و پرتحرک» تبدیل شده بود.
خطر متفاوت دریاچههای یخچالی
براساس اطلاعات موجود، حادثه اوت ۲۰۲۶ از نوع «سیلاب ناشی از طغیان دریاچه یخچالی» نبوده است؛ بااینحال، مناطق کوهستانی هیمالیا با این خطر نیز روبهرو هستند.
با ذوب و عقبنشینی یخچالها، آب در پشت سدهایی طبیعی متشکل از یخ، سنگ و رسوبات جمع میشود و دریاچههای یخچالی را تشکیل میدهد. اگر دیواره طبیعی این دریاچهها شکسته شود، حجم زیادی از آب میتواند در مدت کوتاهی آزاد شود و سیلابی فاجعهبار ایجاد کند.
آدریان مککالوم، دانشیار یخچالشناسی و مهندسی قطبی دانشگاه سانشاینکوست استرالیا، گفت: «با گرمشدن اقلیم، یخچالها عقبنشینی میکنند، یخ به آب تبدیل میشود و این آب در جایی به دام میافتد.»
تاکنون بیش از ۱۲ هزار مورد مرگ در سراسر جهان به سیلابهای ناشی از طغیان دریاچههای یخچالی نسبت داده شده است. براساس اعلام سازمان ملل متحد، نپال بیش از دو هزار دریاچه یخچالی دارد که ۲۱ مورد از آنها بالقوه خطرناک ارزیابی شدهاند.
جمعبندی کارشناسی: شواهد موجود نشان میدهد فروپاشی یخچال آغازگر اصلی زنجیره فاجعه بوده، اما برای تعیین نقش دقیق گرما، ذوب برف، ناپایداری دامنه و ساختوسازها به بررسیهای میدانی و دادههای بیشتر نیاز است. نسبتدادن مستقیم این حادثه به تغییر اقلیم در شرایط فعلی قطعی نیست؛ هرچند گرمایش هیمالیا بهوضوح بستر وقوع مخاطرات یخچالی را گسترش داده است.
