نکات کلیدی:
- شمالشرق اقیانوس اطلس یکی از مناطق پرخطر جهان برای بلع پلاستیک از سوی جانوران بزرگ دریایی شناسایی شده است.
- تمرکز صرف بر پاکسازی «لکههای زباله» کافی نیست؛ برخی مناطق با حجم کمتر پلاستیک، به دلیل تراکم بالای حیات دریایی، خطر اکولوژیک بیشتری دارند.
- خطر گرفتار شدن جانوران در زبالههای پلاستیکی در مناطق ساحلی بیش از ۱۰۰ برابر آبهای آزاد برآورد شده است.
- پیشبینیها نشان میدهد در سناریوی انتشار بالا، حجم پلاستیک اقیانوسی تا سال ۲۰۶۰ حدود ۲.۸ برابر امروز میشود.
- پژوهشگران بر ضرورت اجرای رویکردهای جهانی مانند پیمان جهانی پلاستیک و پاکسازی سواحل تأکید کردهاند.
پایگاه خبری گزارش سبز ـ یک تحلیل تازه از آلودگی پلاستیکی در دریاها نشان میدهد که تهدید زبالههای پلاستیکی برای اکوسیستم دریایی در همه اقیانوسها یکسان نیست و برخی مناطق، از جمله شمالشرق اقیانوس اطلس، با خطر بالاتری برای حیاتوحش دریایی روبهرو هستند.
آلودگی پلاستیکی امروز در سراسر جهان گسترش یافته و پیامدهای زیستمحیطی گستردهای دارد. برای کاهش این پیامدها، راهبرد پلاستیک اتحادیه اروپا مجموعهای از اقدامات را برای کاهش و مدیریت پسماند پلاستیکی در چارچوب برنامه اقتصاد چرخشی تعیین کرده است. در سطح بینالمللی نیز تلاشها برای نهایی کردن پیمان جهانی پلاستیک ادامه دارد؛ پیمانی که قرار است کل چرخه عمر پلاستیک را پوشش دهد، از ورود پلاستیکها به محیطزیست جلوگیری کند و مدیریت نادرست آنها را کاهش دهد.
خطر بلع پلاستیک برای جانوران دریایی
پسماند پلاستیکی در اقیانوسها تهدیدهای مختلفی برای حیاتوحش و اکوسیستم دریایی ایجاد میکند. طیف وسیعی از جانوران، پلاستیکها را در اندازهها و شکلهای مختلف میبلعند. این مسئله میتواند باعث انسداد دستگاه گوارش، کاهش دریافت غذای مغذی و آسیبهای جدی به سلامت جانوران شود.
برخی آلایندههای آلی و بالقوه سمی نیز میتوانند به پلاستیکها متصل شوند. هنگامی که این پلاستیکها توسط جانوران بلعیده میشوند، آلایندهها در بدن موجودات زنده و سپس در زنجیره غذایی تجمع پیدا میکنند. افزون بر این، جانورانی مانند لاکپشتها، آببازسانان و کوسهها ممکن است در پلاستیکهای بزرگتر، بهویژه ابزارهای ماهیگیری رهاشده، گرفتار شوند.
این تهدیدها در همه مناطق جهان شدت یکسانی ندارند. شناخت پراکندگی جغرافیایی آنها برای تعیین راهبردهای مؤثرتر کاهش آلودگی و اولویتبندی اقدامات منطقهای و جهانی اهمیت زیادی دارد.
نقشه جهانی خطر پلاستیک در دریاها
پژوهشگران در این مطالعه با استفاده از دادههای موجود درباره غلظت و پراکندگی پلاستیک، زیستتوده دریایی و شبیهسازی فرایند انتشار، انتقال و تهنشینی پلاستیک، نقشهای جهانی از خطرات ناشی از زبالههای پلاستیکی دریایی تهیه کردند.
این تحلیل نشان میدهد مناطقی که حجم زیادی از پلاستیک را در خود جمع میکنند و به «لکههای زباله» معروف شدهاند، لزوما همان مناطقی نیستند که بیشترین آسیب اکولوژیک را تجربه میکنند. دلیل آن است که در برخی از این مناطق، جمعیت جانوران دریایی چندان زیاد نیست. بنابراین پژوهشگران در ارزیابی خطر بلع پلاستیک، هم میزان تجمع آلودگی پلاستیکی و هم فراوانی جانوران را در نظر گرفتهاند.
یافتهها نشان میدهد شمالشرق اقیانوس اطلس منطقهای پرخطر برای بلع پلاستیک توسط جانوران بزرگتر است. در مقابل، جانوران کوچکتر در شمالغرب اقیانوس اطلس با خطر بیشتری روبهرو هستند.
شمال اطلس؛ نقطه داغ آلودگی و سموم
این مطالعه همچنین نشان داده است که شمال اقیانوس اطلس از نظر آلایندههایی که به پلاستیکها متصل میشوند، در وضعیت پرخطری قرار دارد. پژوهشگران در این زمینه متیلجیوه و پرفلوئورواکتان سولفونات یا PFOS را به عنوان نمونه بررسی کردهاند.
به گفته پژوهشگران، در مناطقی که خطر بلع پلاستیک و خطر آلایندههای متصل به پلاستیک همپوشانی دارد، مانند شمال اقیانوس اطلس، احتمال تجمع آلایندهها در اکوسیستم دریایی بیشتر میشود. این موضوع میتواند پیامدهایی فراتر از یک جانور منفرد داشته باشد و کل زنجیره غذایی را تحت تأثیر قرار دهد.
خطر گرفتار شدن در پلاستیک؛ بحران سواحل و ماهیگیری
خطر گرفتار شدن جانوران در زبالههای پلاستیکی بیشتر در اطراف سواحل متمرکز است؛ بهویژه در مناطقی که فعالیت ماهیگیری بسیار گسترده است. بر اساس گزارش پژوهشگران، شاخص خطر گرفتار شدن جانوران در مناطق ساحلی به طور کلی بیش از ۱۰۰ برابر بیشتر از آبهای آزاد است.
در این بخش نیز شمالشرق اقیانوس اطلس به عنوان یکی از مناطق پرخطر معرفی شده است. جنوبشرق اقیانوس اطلس، اقیانوس آرام نیمهگرمسیری و جنوب اقیانوس هند نیز در میان مناطق پرخطر قرار دارند.
افزایش چشمگیر خطر گرفتار شدن جانوران بزرگتر در شمال مدار ۴۰ درجه شمالی دیده میشود. این روند ناشی از ترکیب چند عامل است: زیستتوده بیشتر، شدت بالاتر فعالیتهای ماهیگیری و کشتیرانی و تجمع زبالههای دریایی در اقیانوس منجمد شمالی.
پیشبینی نگرانکننده برای سال ۲۰۶۰
پیشبینیهای مربوط به آینده آلودگی پلاستیکی نشان میدهد اگر روند فعلی انتشار پلاستیک ادامه یابد و جهان در مسیر سناریوی «انتشار بالا» باقی بماند، تا سال ۲۰۶۰ میزان پلاستیک اقیانوسی ۲.۸ برابر امروز خواهد شد. در این سناریو، سطح آلودگی در همه اقیانوسها افزایش مییابد.
در سناریوهای کاهش متوسط، مدلها غلظت پایینتری از پلاستیک را در شمال اقیانوس اطلس، شمال اقیانوس آرام و اقیانوس هند پیشبینی میکنند. با این حال، حتی در این سناریوها نیز انتظار میرود غلظت پلاستیک در جنوب اقیانوس آرام و جنوبشرق اقیانوس اطلس افزایش یابد؛ مسئلهای که به رشد پیشبینیشده انتشار پسماند پلاستیکی از آمریکای جنوبی و آفریقا مربوط است.
پژوهشگران میگویند الگوهای خطر عمدتا مطابق با تغییرات غلظت پلاستیک تغییر میکنند، اما پراکندگی حیاتوحش و حرکت مواد پلاستیکی نیز در تعیین سطح خطر نقش دارد. حتی در سناریوی انتشار پایین پلاستیک، خطر گرفتار شدن جانوران در آبهای آزاد به شکل قابل توجهی کاهش مییابد، اما در مناطق ساحلی همچنان رو به افزایش میماند؛ زیرا پلاستیکها در امتداد خطوط ساحلی انباشته میشوند.
محدودیتهای پژوهش و نیاز به دادههای میدانی
پژوهشگران تأکید کردهاند که استفاده از احتمالهای خطر نسبی برای هر تهدید، محدودیتهایی برای مطالعه ایجاد میکند. این روش به معنای آن است که نتایج، سطح خطر مطلق یا مقایسه مستقیم خطر میان تهدیدهای مختلف را نشان نمیدهد.
به باور آنان، پژوهشهای آینده میتواند عوامل بیشتری را وارد مدل کند و به سمت ایجاد یک چارچوب یکپارچه برای ارزیابی خطرات آلودگی پلاستیکی حرکت کند. همچنین انجام مطالعات میدانی بیشتر در مناطق پرخطر، از جمله اقیانوس منجمد شمالی، ضروری دانسته شده است.
پیام سیاستی؛ پاکسازی فقط در لکههای زباله کافی نیست
این مطالعه چند پیام مهم برای سیاستگذاری عمومی دارد. نخست آنکه تلاشهای پاکسازی اقیانوس نباید بیش از حد بر مناطق معروف به «لکههای زباله» متمرکز شود. برخی مناطق با حجم کمتر پلاستیک ممکن است به دلیل حضور بیشتر جانوران، خطر بیشتری برای حیاتوحش دریایی ایجاد کنند.
دوم آنکه پاکسازی سواحل اهمیت بالایی دارد، زیرا انباشت مداوم پلاستیک در خطوط ساحلی میتواند خطر گرفتار شدن جانوران و آسیبهای بلندمدت به اکوسیستم دریایی را افزایش دهد.
سوم آنکه مقابله با ابزارهای ماهیگیری رهاشده یک اولویت کلیدی است. با این حال، پژوهشگران هشدار دادهاند که استفاده از ابزارهای ماهیگیری «زیستتخریبپذیر» نیز باید با دقت انجام شود. این ابزارها ممکن است خطر گرفتار شدن جانوران را کاهش دهند، اما در صورت تجزیه به ذرات کوچکتر، میتوانند خطر بلع پلاستیک و سمیت ناشی از آلایندههای آلی متصل به آن را افزایش دهند.
از نظر جغرافیایی، شمال اقیانوس اطلس و شمال اقیانوس آرام به عنوان نقاط داغ جهانی خطرات مرتبط با پلاستیک معرفی شدهاند. با این حال، از آنجا که انتشار پلاستیک از برخی مناطق جهان در همه سناریوها رو به افزایش پیشبینی میشود، پژوهشگران بر اهمیت رویکردهای جهانی مانند پیمان جهانی پلاستیک سازمان ملل تأکید کردهاند.
