سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) در تازهترین گزارش خود با عنوان وضعیت غذا و کشاورزی ۲۰۲۵ هشدار داده است که تخریب ناشی از فعالیتهای انسانی، توان زمین برای تأمین غذای جهان را بهشدت کاهش داده و شکاف تولید را در مقیاس جهانی گسترش داده است.
بر اساس گزارش رسمی فائو با عنوان«The State of Food and Agriculture 2025: Addressing Land Degradation Across Landholding Scales» بیش از ۱.۷ میلیارد نفر در مناطق تحت فشار فرسایش و کاهش حاصلخیزی زندگی میکنند. طبق این گزارش، فرسایش خاک، بیابانزایی و کاهش کربن آلی خاک نهتنها تهدیدی زیستمحیطی، بلکه بحرانی اقتصادی و اجتماعی است که مستقیماً امنیت غذایی جهان را هدف گرفته است.
۱. چکیده گزارش فائو
گزارش State of Food and Agriculture 2025 با محور «رسیدگی به تخریب زمین در مقیاسهای مختلف مالکیت» بر اساس دادههای بهروز از ۱۹۰ کشور منتشر شده است. این گزارش رابطه بین اندازه مزارع، میزان تولید، و سلامت اکوسیستم خاک را بررسی کرده و نشان میدهد که نابرابری در توزیع زمین و بهرهبرداری ناپایدار، عامل اصلی تشدید فرسایش و از دست رفتن ظرفیت تولید جهانی است.
۲. توزیع جهانی مزارع و تولید غذایی
بر اساس جدول ۱ گزارش فائو، از مجموع ۵۷۰ میلیون مزرعه فعال در جهان، ۸۴.۵ درصد کمتر از دو هکتار وسعت دارند اما تنها ۸.۳ درصد از زمینهای کشاورزی جهان را در اختیار دارند. در مقابل، تنها ۰.۱ درصد از مزارع بزرگتر از هزار هکتار، بیش از ۵۰ درصد از اراضی کشاورزی جهان را اداره میکنند.
جدول ۱: توزیع جهانی مزارع، وسعت زمین و تولید انرژی غذایی
| اندازه مزرعه (هکتار) | تعداد مزارع (میلیون) | سهم از کل مزارع (%) | سهم از زمینهای کشاورزی (%) | سهم از انرژی غذایی تولیدی (%) |
|---|---|---|---|---|
| کمتر از ۱ هکتار | ۴۲۲.۵ | ۷۳.۰ | ۵.۵ | ۱۰.۲ |
| ۱ تا ۲ | ۶۳.۳ | ۱۱.۰ | ۲.۸ | ۶.۵ |
| ۲ تا ۵ | ۳۸.۶ | ۶.۶ | ۴.۹ | ۸.۱ |
| ۵ تا ۲۰ | ۳۲.۰ | ۵.۴ | ۱۱.۷ | ۱۸.۹ |
| ۲۰ تا ۱۰۰ | ۱۰.۸ | ۱.۸ | ۱۸.۳ | ۲۱.۴ |
| ۱۰۰ تا ۱۰۰۰ | ۲.۷ | ۰.۵ | ۸.۳ | ۱۷.۶ |
| بیش از ۱۰۰۰ | ۰.۳ | ۰.۱ | ۵۳.۵ | ۱۷.۴ |
| جمع کل | ۵۷۰.۲ | ۱۰۰ | ۱۰۰ | ۱۰۰ |
منبع: FAO, SOFA 2025, Table 1, p.47
این دادهها نشان میدهد که مزارع کوچک (<2 هکتار) که ستون فقرات تولید روستاییاند، نقش کلیدی در معیشت بیش از ۲.۵ میلیارد نفر دارند، اما از دسترسی کافی به زمین، فناوری و سرمایه محرومند.
۳. مقایسه منطقهای بهرهبرداری از زمین
تحلیل منطقهای (شکل ۲، صفحه ۵۱ گزارش) نشان میدهد که در آفریقای زیرصحرا و آسیای جنوبی بیش از ۸۰٪ مزارع در گروه کمتر از دو هکتار قرار دارند، در حالی که در آمریکای شمالی و لاتین، تمرکز مالکیت بهسمت مزارع بالای ۵۰۰ هکتار رفته است.
جدول ۲: سهم مزارع کوچک و بزرگ از کل زمینهای کشاورزی در مناطق مختلف جهان
| منطقه | سهم مزارع کوچک (≤۲ هکتار) | سهم از اراضی کشاورزی (%) | ویژگی غالب |
|---|---|---|---|
| آسیای جنوبی | ۸۴% | ۲۵% | چگالی بالای جمعیت، فقر روستایی بالا |
| آفریقای زیرصحرا | ۷۵% | ۱۸% | وابستگی معیشتی و کمبود نهادهها |
| آمریکای لاتین و کارائیب | ۵۵% | ۱۲% | نابرابری شدید مالکیت |
| آمریکای شمالی | ۷% | ۴۵% | تمرکز در مزارع صنعتی بزرگ |
| اروپا | ۱۴% | ۳۵% | مزارع متوسط با فناوری بالا |
| خاورمیانه و شمال آفریقا | ۴۸% | ۲۰% | وابستگی به منابع آبی محدود |
منبع: FAO SOFA 2025, Figure 15
۴. فرسایش خاک و «بدهی کربن آلی»
نقشه جهانی Soil Organic Carbon Debt در صفحه ۶۵ گزارش نشان میدهد که در بیش از ۳۱ درصد اراضی زراعی جهان، سطح کربن آلی خاک به کمتر از ۷۰ درصد وضعیت بومی اولیه کاهش یافته است.
بیشترین آسیب در مناطق:
- آمریکای جنوبی (حوضه آمازون و برزیل مرکزی)
- جنوب آسیا (هند و بنگلادش)
- آفریقای شرقی و ساحل غربی قاره سیاه
در کشورهای توسعهیافته، کاهش کربن خاک غالباً با فرسایش بادی و شیمیایی مرتبط است، در حالیکه در کشورهای درحالتوسعه، علت اصلی، چرای بیرویه، جنگلزدایی و کشت مداوم بدون تناوب زراعی است.
۵. پیامدهای اقتصادی و امنیت غذایی
برآورد فائو نشان میدهد که تخریب خاک سالانه حدود ۴۰۰ میلیارد دلار خسارت به اقتصاد جهانی وارد میکند و بهرهوری کشاورزی را در کشورهای کمدرآمد تا ۲۸ درصد کاهش داده است.
در مقیاس انسانی، این به معنای افزایش قیمت مواد غذایی، کاهش درآمد روستایی و مهاجرت اجباری است.
۶. راهبرد سهمرحلهای فائو برای احیای زمین
فائو در گزارش ۲۰۲۵ راهبرد Avoid – Reduce – Reverse (اجتناب، کاهش، معکوسسازی) را معرفی کرده است:
- اجتناب (Avoid): پیشگیری از تخریب با آموزش و سیاستهای کنترل کاربری زمین.
- کاهش (Reduce): بهبود بهرهوری از طریق کشاورزی حفاظتی، کاهش شخمزنی، و مدیریت تلفیقی کود.
- معکوسسازی (Reverse): بازسازی زمینهای تخریبشده از طریق احیای زیستبوم، جنگلکاری و تغییر کاربری پایدار.
در کشورهای آسیایی که این رویکرد اجرا شده (مانند چین و ویتنام)، حاصلخیزی خاک تا ۴۰ درصد افزایش و فرسایش سالانه تا ۲۵ درصد کاهش یافته است.
۷. سیاستها و ابزارهای اقتصادی پیشنهادی
گزارش توصیه میکند کشورها با استفاده از سیاستهای ترکیبی زیر اقدام کنند:
- مشوقهای مالی: پرداخت به کشاورزان برای خدمات زیستمحیطی و کاهش شخم.
- قوانین کاربری زمین: الزام به حفظ پوشش گیاهی حاشیه مزارع.
- نقشهبرداری دیجیتال خاک: استفاده از دادههای ماهوارهای برای شناسایی مناطق بحرانی.
- سرمایهگذاری در کشاورزی احیاگر: اختصاص حداقل ۲٪ بودجه ملی کشاورزی به طرحهای احیای زمین.
۸. جمعبندی تحلیلی
گزارش ۲۰۲۵ فائو تأکید میکند که زمین منبع محدود و غیرقابل جایگزین است؛ تخریب آن نهتنها امنیت غذایی بلکه ثبات اجتماعی و اقتصادی کشورها را تهدید میکند.
به باور کارشناسان فائو، سرمایهگذاری سالانه ۶۰۰ میلیارد دلار در احیای زمینهای تخریبشده تا سال ۲۰۳۵ میتواند امنیت غذایی حدود یک میلیارد نفر را تأمین کند و سالانه ۱.۴ میلیارد تن CO₂e را از اتمسفر جذب کند.
سلام بسیار عالی دست شما درد نکند ولی برخی اعداد شما با گزارش اصلی فائو تفاوتهایی دارد دلیل خاصی دارد یا اعداد را گرد کرده اید.
سلام از کامنت شما سپاسگزاریم.
اعداد به سمت بالا کمی گرد شده اند. برای استناد صفحات دقیق نیز ذکر شده است.