دانمارک با تکیه بر اعتماد اجتماعی، مشارکت محلی و ساختارهای خاص حکمرانی شرکتی، به یکی از پیشتازان جهانی انرژی پاک و کاهش انتشار تبدیل شده و نشان داده است که پایداری و رقابتپذیری اقتصادی میتوانند همزمان پیش بروند.
در یک بعدازظهر آفتابی سپتامبر ۲۰۲۳، کشتی کانتینربر «لورا مارسک» در بندر کپنهاگ پهلو گرفته بود؛ کشتیای با بدنه آبی براق و شعار «ALL THE WAY TO ZERO» که بهعنوان نخستین کشتی کانتینری جهان با سوخت متانول سبز، آماده سفر در دریای بالتیک میشد. این تصویر، نمادی فشرده از مسیری است که دانمارک در گذار انرژی و توسعه اقتصاد سبز طی کرده است. کشوری با حدود شش میلیون نفر جمعیت که امروز در فناوری پاک، کاهش انتشار گازهای گلخانهای و سیاستگذاری اقلیمی در سطح جهانی پیشتاز است و در عین حال، یکی از بالاترین تولید ناخالص داخلی سرانه در اروپا را حفظ کرده است.
بر اساس آخرین گزارش شاخص عملکرد تغییر اقلیم، دانمارک در میان ۶۳ کشور و اتحادیه اروپا بالاترین رتبه را به دست آورده است. این شاخص عملکرد کشورها را در حوزه انتشار گازهای گلخانهای، مصرف انرژی، سهم انرژیهای تجدیدپذیر و سیاستهای اقلیمی ارزیابی میکند. دولت دانمارک در ادامه همین مسیر، در اجلاس COP30 در برزیل هدفگذاری کاهش ۸۲ درصدی انتشار نسبت به سطح ۱۹۹۰ تا سال ۲۰۳۵ را اعلام کرد؛ هدفی که بهمراتب فراتر از اهداف کلی اتحادیه اروپا است. دادهها نشان میدهد دانمارک در مسیر تحقق هدف ۲۰۳۰ خود قرار دارد و دستیابی به بیطرفی اقلیمی تا سال ۲۰۴۵، پنج سال زودتر از اتحادیه اروپا، دور از دسترس نیست.
کارشناسان ریشه این موفقیت را صرفاً در فناوری یا سرمایهگذاری نمیبینند. گرت تینگارد اسوندسن، استاد علوم سیاسی دانشگاه آرهوس، معتقد است سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی نقش کلیدی در توان دانمارک برای حل سریع مسائل و اجماع بر سر منافع جمعی داشته است. بر اساس نظرسنجیها، ۷۵ درصد دانمارکیها به یکدیگر اعتماد دارند؛ رقمی بهمراتب بالاتر از میانگین کشورهای عضو OECD. اسوندسن این ویژگی را به سنتهای تاریخی، از جمله فرهنگ دریانوردی و توافقهای مبتنی بر اعتماد در دوران وایکینگها نسبت میدهد؛ فرهنگی که هنجار رفتار مسئولانه را در جامعه نهادینه کرده است.
نمونه عینی این رویکرد، جزیره سامسو است؛ جزیرهای با چهار هزار نفر جمعیت که در سال ۱۹۹۷ تصمیم گرفت بهطور کامل به انرژیهای تجدیدپذیر روی بیاورد. نصب توربینهای بادی خشکی و فراساحلی، نیروگاههای گرمایش زیستتوده، پنلهای خورشیدی، کاهش مصرف انرژی و حرکت به سمت خودروهای برقی باعث شد سامسو تا سال ۲۰۰۷ به نخستین جزیره جهان با تأمین کامل انرژی از منابع تجدیدپذیر تبدیل شود. عامل تعیینکننده در این موفقیت، مالکیت محلی بود؛ بهگونهای که ساکنان در پروژهها سرمایهگذاری مستقیم داشتند و منافع اقتصادی آن را لمس میکردند.
این الگو در مقیاس ملی نیز تکرار شد. در پروژه مزرعه بادی فراساحلی «میدلگروندن» در کپنهاگ، شهروندان از طریق یک تعاونی مالک نیمی از پروژه شدند. امروز انرژی بادی حدود ۶۰ درصد برق دانمارک را تأمین میکند که بالاترین سرانه تولید در جهان است و طبق قانون، ۲۰ درصد پروژههای جدید باید در مالکیت جوامع محلی باشد. چنین مشارکتی باعث شده گذار انرژی نه بهعنوان یک الزام تحمیلی، بلکه فرصتی اقتصادی و مایه افتخار مدنی دیده شود.
در کنار این، ساختار خاص مالکیت شرکتها نیز نقش مهمی ایفا کرده است. حدود ۱۴۰۰ «بنیاد بنگاهدار» در دانمارک ثبت شدهاند که مالک یا سهامدار اصلی شرکتهای بزرگی چون مارسک، کارلسبرگ، نوو نوردیسک و گروندفوس هستند. به گفته استادان حاکمیت شرکتی، این مدل مالکیت، شرکتها را به سرمایهگذاری بلندمدت، مسئولیتپذیری زیستمحیطی و اجتماعی و پرهیز از سود کوتاهمدت سوق میدهد. همین رویکرد، بستر تعهد عمیقتر بخش خصوصی دانمارک به پایداری را فراهم کرده است.
دانمارک همچنین پایداری را به برند ملی خود تبدیل کرده و از سال ۲۰۱۹، دیپلماسی سبز را در کانون سیاست خارجی و تجاری قرار داده است. این کشور در جایگاه ریاست دورهای شورای اتحادیه اروپا، گذار انرژی و کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی را بهعنوان مسئله امنیتی مطرح میکند و در نهادهای بینالمللی برای افزایش ambition اقلیمی فشار میآورد.
بازگشت به «لورا مارسک» نشان میدهد این سیاستها چگونه در عمل تجلی یافتهاند. دانمارک بهعنوان ششمین کشور بزرگ کشتیرانی جهان، نقش فعالی در تلاشهای سازمان بینالمللی دریانوردی برای رسیدن به کشتیرانی بدون کربن تا سال ۲۰۵۰ دارد. افتتاح نخستین کارخانه تجاری متانول سبز در جنوب دانمارک، با مشارکت یک کنسرسیوم دانمارکی-ژاپنی، گامی عملی در این مسیر بود؛ کارخانهای که مشتریانی چون نوو نوردیسک و لگو دارد و سوخت کشتی لورا مارسک را نیز تأمین میکند.
تجربه دانمارک شاید بهسادگی قابل کپیبرداری نباشد، اما بهعنوان الگویی الهامبخش نشان میدهد که با ترکیب اعتماد اجتماعی، مشارکت محلی، سیاستگذاری پایدار و نوآوری شرکتی، میتوان همزمان به اهداف اقلیمی و شکوفایی اقتصادی دست یافت.
