رسانهها بهعنوان یکی از ارکان اصلی شکلدهی افکار عمومی، نقشی کلیدی در تحقق توسعه پایدار دارند؛ نقشی که از اطلاعرسانی فراتر رفته و به تغییر نگرش و رفتار جامعه منجر میشود.
توسعه پایدار، مفهومی است که بر توازن میان رشد اقتصادی، حفاظت از محیطزیست و عدالت اجتماعی تأکید دارد. در این میان، رسانهها بهعنوان واسطه میان دانش، سیاست و جامعه، نقشی تعیینکننده در جهتدهی به افکار عمومی و تسریع تحقق اهداف توسعه پایدار (SDGs) ایفا میکنند.
۱. رسانهها و آگاهیبخشی عمومی
مطالعات سازمان ملل متحد نشان میدهد که آگاهی عمومی یکی از پیشنیازهای تحقق توسعه پایدار است. بر اساس گزارش برنامه توسعه سازمان ملل (UNDP)، کشورهایی که سطح آگاهی عمومی در حوزه محیطزیست بالاتر است، تا ۳۰ درصد عملکرد بهتری در شاخصهای توسعه پایدار دارند.
همچنین، گزارش یونسکو (UNESCO) در سال ۲۰۲۴ نشان میدهد:
- بیش از ۷۰ درصد مردم جهان اطلاعات خود درباره تغییرات اقلیمی را از رسانهها دریافت میکنند.
- رسانههای دیجیتال سهمی بیش از ۵۵ درصد در انتقال این اطلاعات دارند.
این دادهها نشان میدهد که رسانهها نهتنها منبع اصلی اطلاعات هستند، بلکه نقش تعیینکنندهای در شکلگیری دانش عمومی دارند.
۲. تأثیر رسانهها بر تغییر رفتار
تحقیقات دانشگاه آکسفورد (۲۰۲۳) نشان میدهد که کمپینهای رسانهای هدفمند میتوانند:
- مصرف انرژی خانگی را تا ۱۰ تا ۱۵ درصد کاهش دهند،
- میزان بازیافت زباله را تا ۲۰ درصد افزایش دهند.
در ایران نیز بررسیهای مرکز پژوهشهای مجلس (۱۴۰۲) نشان میدهد که پس از اجرای کمپینهای رسانهای درباره صرفهجویی در مصرف آب، در برخی استانها مصرف آب شهری تا ۸ درصد کاهش یافته است.
این آمارها نشان میدهد که رسانهها میتوانند از سطح اطلاعرسانی عبور کرده و به ابزار تغییر رفتار تبدیل شوند.
۳. رسانهها و سیاستگذاری عمومی
رسانهها نقش مهمی در «دستورکارسازی» (Agenda Setting) دارند؛ به این معنا که با برجستهسازی یک موضوع، آن را به اولویت سیاستگذاری تبدیل میکنند.
بر اساس گزارش بانک جهانی (۲۰۲۴):
- در کشورهایی که رسانهها بهطور مستمر مسائل محیطزیستی را پوشش میدهند، احتمال تصویب سیاستهای زیستمحیطی تا ۲۵ درصد بیشتر است.
- همچنین، نظارت رسانهای موجب افزایش شفافیت و پاسخگویی دولتها در اجرای پروژههای توسعهای میشود.
در ایران نیز موضوعاتی مانند آلودگی هوا، بحران آب و فرونشست زمین، عمدتاً پس از پوشش گسترده رسانهای، وارد دستور کار سیاستگذاران شدهاند.
۴. چالشهای رسانهها در مسیر توسعه پایدار
با وجود نقش کلیدی رسانهها، این نهاد با چالشهایی نیز مواجه است:
- کمبود دادههای دقیق و شفاف: دسترسی محدود به دادههای محیطزیستی در ایران
- اقتصاد رسانه: وابستگی برخی رسانهها به منابع مالی که ممکن است مانع پرداختن به موضوعات حساس شود
- انتشار اطلاعات نادرست (Misinformation): طبق گزارش OECD (۲۰۲۳)، حدود ۴۰ درصد اخبار مرتبط با تغییرات اقلیمی در فضای مجازی دارای خطا یا اغراق هستند
- ضعف سواد رسانهای: که مانع درک صحیح پیامهای توسعه پایدار میشود
۵. رسانههای نوین و فرصتهای جدید
ظهور رسانههای دیجیتال و شبکههای اجتماعی، فرصتهای تازهای برای ترویج توسعه پایدار ایجاد کرده است.
بر اساس گزارش DataReportal (۲۰۲۵):
- بیش از ۶۵ درصد جمعیت ایران کاربر اینترنت هستند
- حدود ۵۳ میلیون نفر در ایران از شبکههای اجتماعی استفاده میکنند
این ظرفیت میتواند برای ترویج سبک زندگی پایدار، آموزش عمومی و مشارکت اجتماعی مورد استفاده قرار گیرد.
نتیجهگیری
رسانهها در عصر حاضر، به یکی از مهمترین بازیگران تحقق توسعه پایدار تبدیل شدهاند. آنها با افزایش آگاهی، تغییر رفتار، و تأثیرگذاری بر سیاستگذاری، میتوانند مسیر توسعه را به سمت پایداری هدایت کنند. با این حال، برای ایفای مؤثر این نقش، لازم است زیرساختهای اطلاعاتی، استقلال رسانهای و سواد رسانهای در جامعه تقویت شود.
