گزارش جهانی رقابت‌پذیری پایدار ۲۰۲۵؛ شکاف ۵۳ امتیازی جهان تا توسعه پایدار

گزارش «شاخص رقابت‌پذیری پایدار جهانی ۲۰۲۵» نشان می‌دهد جهان همچنان فاصله‌ای معنادار با وضعیت ایده‌آل توسعه پایدار دارد؛ در حالی که فنلاند، سوئد و دانمارک بالاترین امتیازها را کسب کرده‌اند، بیش از ۸۰ درصد کشورها زیر سطح اعتباری AA- قرار دارند و ضعف در سرمایه طبیعی، حکمرانی و سرمایه اجتماعی، آینده رقابت‌پذیری بسیاری از اقتصادها را تهدید می‌کند. این گزارش بر پایه بیش از ۲۵۰ شاخص کمی و داده‌های بانک جهانی، نهادهای سازمان ملل و صندوق بین‌المللی پول تهیه شده است.

شاخص رقابت‌پذیری پایدار جهانی ۲۰۲۵ که از سوی اندیشکده SolAbility منتشر شده، رقابت‌پذیری کشورها را نه صرفاً بر اساس تولید ناخالص داخلی، بلکه با تمرکز بر توانایی ایجاد و حفظ ثروت فراگیر بدون تخریب سرمایه‌های طبیعی، اجتماعی، فکری و نهادی می‌سنجد. میانگین امتیاز جهانی در سال ۲۰۲۵ برابر با ۴۶٫۸ از ۱۰۰ گزارش شده که بیانگر شکاف ۵۳٫۲ امتیازی جهان تا وضعیت ایده‌آل است. در این ارزیابی، شش بُعد «سرمایه طبیعی»، «کارایی و شدت مصرف منابع»، «سرمایه اجتماعی»، «سرمایه فکری و نوآوری»، «پایداری اقتصادی» و «حکمرانی» هر کدام با وزن برابر در امتیاز نهایی کشورها لحاظ شده‌اند. نتایج نشان می‌دهد تخریب سرمایه طبیعی همچنان روندی منفی دارد و نزدیک به نیمی از شاخص‌های محیط‌زیستی جهان در مسیر نزولی قرار گرفته‌اند، در حالی که بهبود کارایی منابع و سرمایه فکری با وجود روند مثبت، برای جلوگیری از بحران اقلیمی کافی نیست.

شاخص رقابت‌پذیری پایدار جهانی (GSCI) توانایی کشورها را در ایجاد و حفظ ثروت فراگیر بدون تخریب سرمایه‌های طبیعی، اجتماعی، فکری و نهادی می‌سنجد. امتیازها در بازه صفر تا ۱۰۰ محاسبه می‌شوند و هرچه امتیاز بالاتر باشد، ظرفیت کشور برای توسعه پایدار بلندمدت بیشتر ارزیابی می‌شود. در نسخه ۲۰۲۵ این گزارش، ۱۹۲ کشور بررسی شده‌اند و میانگین جهانی امتیاز ۴۶٫۸ ثبت شده است، در حالی که کشور نخست تنها به امتیاز ۶۰٫۴۲ رسیده است؛ شکافی که نشان می‌دهد حتی پیشروترین کشورها نیز فاصله قابل‌توجهی با وضعیت ایده‌آل دارند.

در ادامه، جدول دقیق ۲۰ کشور برتر جهان در شاخص رقابت‌پذیری پایدار ۲۰۲۵ بر اساس رتبه رسمی و امتیاز نهایی ارائه می‌شود:

جدول: ۲۰ کشور برتر شاخص رقابت‌پذیری پایدار جهانی ۲۰۲۵

تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد که کشورهای اسکاندیناوی و حوزه بالتیک به دلیل عملکرد قوی هم‌زمان در سرمایه اجتماعی، حکمرانی، کارایی منابع و نوآوری، ستون فقرات رتبه‌های برتر را تشکیل می‌دهند. حضور ژاپن در رتبه ۱۹ به‌عنوان تنها کشور غیراروپایی در میان ۲۰ کشور نخست، اهمیت سرمایه فکری و نظام آموزشی پیشرفته را حتی در شرایط محدودیت‌های زیست‌محیطی برجسته می‌کند.

در مقابل، غیبت ایالات متحده، چین و سایر اقتصادهای بزرگ نوظهور از جمع ۲۰ کشور نخست نشان می‌دهد که اندازه اقتصاد یا قدرت مالی به‌تنهایی تضمین‌کننده رقابت‌پذیری پایدار نیست و ضعف در سرمایه اجتماعی، کارایی منابع یا حکمرانی می‌تواند امتیاز کلی کشورها را به‌طور معناداری کاهش دهد. گزارش تأکید می‌کند کشورهایی که سیاست‌های کوتاه‌مدت را بر حفاظت از منابع، انسجام اجتماعی و سرمایه‌گذاری در آموزش ترجیح می‌دهند، در بلندمدت با افت جایگاه رقابتی مواجه خواهند شد.

در میان اقتصادهای بزرگ، آلمان با رتبه ۱۴، بریتانیا ۱۷، فرانسه ۲۴، ژاپن ۱۹ و ایالات متحده ۴۲ قرار گرفته‌اند؛ جایگاهی که نشان‌دهنده فاصله معنادار این کشورها با رهبران پایداری جهانی است. گزارش تأکید می‌کند که تولید ناخالص داخلی بالا الزاماً به معنای رقابت‌پذیری پایدار نیست و کشورهایی متکی بر استخراج منابع، با وجود درآمد بالا، در رتبه‌های پایین‌تری قرار می‌گیرند.

در بُعد «سرمایه طبیعی»، روسیه، فنلاند و لائوس در صدر قرار دارند و کشورهای پرجمعیت مانند چین و هند به دلیل فشار جمعیتی و تخریب منابع، رتبه‌های پایین‌تری کسب کرده‌اند. در «کارایی و شدت مصرف منابع»، کشورهای کم‌مصرف آفریقایی در کنار برخی اقتصادهای خدمات‌محور اروپایی عملکرد بهتری داشته‌اند، به‌گونه‌ای که اوگاندا رتبه نخست را به دست آورده است. سرمایه اجتماعی بیشترین نابرابری را نشان می‌دهد و ایالات متحده در این شاخص رتبه ۱۷۷ را دارد که به افزایش جرم، نابرابری و ضعف دسترسی به خدمات سلامت نسبت داده شده است.

این گزارش همچنین نشان می‌دهد تنها ۹ کشور موفق به کسب رتبه اعتباری AA- یا بالاتر شده‌اند و همگی در شمال اروپا قرار دارند؛ موضوعی که بر نقش حکمرانی کارآمد، آموزش باکیفیت و انسجام اجتماعی در ایجاد مزیت رقابتی پایدار تأکید می‌کند. تحلیل تطبیقی GSCI و رتبه‌بندی‌های اعتباری متعارف نیز حاکی از آن است که در صورت لحاظ معیارهای پایداری، برخی کشورهای در حال توسعه با بنیان‌های زیست‌محیطی و اجتماعی قوی، می‌توانند رتبه اعتباری بهتری نسبت به وضعیت فعلی خود داشته باشند، در حالی که اقتصادهای متکی بر منابع طبیعی با افت رتبه مواجه خواهند شد.

وضعیت ایران در گزارش شاخص رقابت‌پذیری پایدار جهانی ۲۰۲۵

بر اساس گزارش «شاخص رقابت‌پذیری پایدار جهانی ۲۰۲۵»، ایران با کسب امتیاز ۴۰٫۲۶ در میان ۱۹۲ کشور جهان در رتبه ۱۶۶ قرار گرفته است؛ جایگاهی که ایران را در یک‌سوم پایینی جدول رقابت‌پذیری پایدار قرار می‌دهد. این رتبه نشان می‌دهد فاصله ایران با میانگین جهانی (۴۶٫۸) و به‌ویژه با کشورهای پیشرو در توسعه پایدار همچنان قابل‌توجه است.

ارزیابی شاخص‌ها حاکی از آن است که عملکرد ایران در سرمایه طبیعی به دلیل فشار فزاینده بر منابع آب، فرسایش سرزمین و آثار تغییر اقلیم ضعیف ارزیابی شده و این موضوع توان خودپایداری بلندمدت کشور را با چالش مواجه کرده است. در حوزه کارایی و شدت مصرف منابع نیز وابستگی بالا به انرژی‌های فسیلی و شدت بالای مصرف انرژی، امتیاز ایران را کاهش داده است. در بعد سرمایه فکری و نوآوری، اگرچه ظرفیت‌های انسانی و آموزشی وجود دارد، اما محدودیت‌های ساختاری، کاهش سرمایه‌گذاری و مهاجرت نخبگان مانع تبدیل این ظرفیت‌ها به مزیت رقابتی پایدار شده است.

همچنین در شاخص حکمرانی و پایداری اقتصادی، ضعف در کارایی نهادی، بی‌ثباتی سیاستی و ریسک‌های اقتصادی از عوامل اصلی افت جایگاه ایران عنوان شده‌اند. گزارش تأکید می‌کند که بدون اصلاحات هم‌زمان در حکمرانی، مدیریت منابع و سرمایه‌گذاری در آموزش و نوآوری، بهبود معنادار جایگاه ایران در رقابت‌پذیری پایدار جهانی در میان‌مدت دشوار خواهد بود.

در جمع‌بندی، گزارش ۲۰۲۵ شاخص رقابت‌پذیری پایدار جهانی تأکید می‌کند که شکاف موجود نه یک بن‌بست، بلکه ظرفیتی بالقوه برای اصلاح سیاست‌ها، سرمایه‌گذاری در آموزش، حفاظت از طبیعت و بهبود حکمرانی است؛ ظرفیتی که در صورت بی‌توجهی، به افزایش ریسک‌های اقتصادی و اجتماعی در دهه‌های آینده منجر خواهد شد.