نکات کلیدی
- پژوهش بر پایه ۱۸ مصاحبه نیمهساختاریافته با نمایندگان شرکتها، نهادهای اداری و مشاوران پایداری در فنلاند و اتحادیه اروپا انجام شده است.
- دامنه اولیه CSRD حدود ۵۰ هزار شرکت را در بر میگیرد؛ در حالی که دستورالعمل پیشین حدود ۱۱ هزار و ۷۰۰ شرکت را پوشش میداد.
- هفت مورد از هشت شرکت حاضر در پژوهش برای اجرای CSRD و ارزیابی اهمیت مضاعف از مشاوران خارجی کمک گرفتهاند.
- هفت مورد از هشت شرکت نیز نسبت به تفسیر نادرست CSRD، استانداردهای ESRS و ارزیابی اهمیت مضاعف ابراز نگرانی کردهاند.
- هزینه مستقیم اجرای CSRD و ESRS برای یک شرکت بزرگ بهطور متوسط ۶۰۷ هزار یورو و هزینه اطمینانبخشی محدود حدود ۳۶۰ هزار یورو برآورد شده است.
- پژوهش شش حوزه اصلی اثرگذاری را شناسایی کرده است: تأمین مالی پایدار، زنجیره ارزش، تعامل ذینفعان، مدیریت داده، تابآوری راهبردی و اطمینانبخشی محدود.
- نویسندگان نتیجه گرفتهاند CSRD علاوه بر «تغییر نهادی اجباری»، به تغییرات سازمانی در ساختار و فرهنگ شرکتها منجر شده است.
یک پژوهش تازه نشان میدهد دستورالعمل گزارشدهی پایداری شرکتی اتحادیه اروپا یا CSRD، دیگر صرفاً مجموعهای از الزامات افشای اطلاعات نیست؛ این مقررات شرکتها را وادار کرده است ساختارهای داخلی، مدیریت داده، ارزیابی ریسک، روابط با ذینفعان و حتی الگوی تصمیمگیری راهبردی خود را بازطراحی کنند.
به گزارش پایگاه خبری گزارش سبز، مقالهای با عنوان «دستورالعمل گزارشدهی پایداری شرکتی اتحادیه اروپا بهمثابه تغییر نهادی اجباری» منتشر شده است. تاینا تروونن، لائورا کاینیِمی و یارکو لِوِنن، نویسندگان این پژوهش، پیامدهای عملی اجرای CSRD را در شرکتهای فنلاندی و نهادهای مرتبط با اتحادیه اروپا بررسی کردهاند.
این مطالعه بر این موضوع تاکید می کند که اتحادیه اروپا با اجرای CSRD نهتنها مقررات گزارشدهی را تغییر داده، بلکه محیط نهادی فعالیت شرکتها را نیز تحت تأثیر قرار داده است. این تغییر در نحوه تعامل شرکتها با سرمایهگذاران، تأمینکنندگان، مشتریان، مشاوران، حسابرسان و مدیران داخلی قابل مشاهده است.
پوشش CSRD بیش از چهار برابر دستورالعمل پیشین
دستورالعمل CSRD در ژانویه ۲۰۲۳ لازمالاجرا شد و نخستین گروه از شرکتها گزارشهای پایداری منطبق با آن را در سال ۲۰۲۵ و بر پایه اطلاعات سال مالی ۲۰۲۴ منتشر کردند.
بر اساس ارقام مورد استناد مقاله، دامنه اولیه این دستورالعمل حدود ۵۰ هزار شرکت را شامل میشود. دستورالعمل پیشین موسوم به گزارشدهی غیرمالی یا NFRD، حدود ۱۱ هزار و ۷۰۰ شرکت را در بر میگرفت. بنابراین دامنه گزارشدهی پایداری شرکتی در چارچوب CSRD بیش از چهار برابر شده است.
| شاخص | NFRD | CSRD |
|---|---|---|
| شمار تقریبی شرکتهای مشمول | ۱۱ هزار و ۷۰۰ شرکت | ۵۰ هزار شرکت |
| زمان آغاز اجرای چارچوب | از سال ۲۰۱۴ | از ژانویه ۲۰۲۳ |
| نوع گزارشدهی | اطلاعات غیرمالی | گزارش جامع و استانداردشده پایداری |
| چارچوب اصلی افشا | الزامات عمومیتر | استانداردهای ESRS |
| اطمینانبخشی گزارش | محدود و غیرهماهنگ | اطمینانبخشی محدود الزامی |
| رویکرد اهمیت | عمدتاً مالی یا اثرمحور | ارزیابی اهمیت مضاعف |
پژوهشگران میگویند افزایش قابلتوجه شمار شرکتهای مشمول، بسیاری از سازمانها را ناچار کرده است شیوههای سنتی گزارشدهی خود را کنار بگذارند و زیرساختهای تازهای برای جمعآوری، کنترل و اطمینانبخشی دادههای پایداری ایجاد کنند.
پژوهش چگونه انجام شد؟
این پژوهش کیفی بر ۱۸ مصاحبه نیمهساختاریافته استوار است که از ژوئن تا سپتامبر ۲۰۲۴ و پیش از مشخصشدن نتایج بسته اصلاحی «امنیباس» اتحادیه اروپا انجام شدند.
مصاحبهها بهصورت آنلاین برگزار شدند و هرکدام بهطور متوسط یک ساعت طول کشیدند. بیشتر گفتوگوها نیز به زبان فنلاندی انجام شدهاند.
| گروه مصاحبهشوندگان | تعداد | حوزه فعالیت |
|---|---|---|
| نمایندگان شرکتها | ۸ نفر | فناوری، خدمات، انرژی، صنعت و شرکتهای چندبخشی |
| نمایندگان نهادی و اداری | ۶ نفر | نهادهای اداری، مالی و کارشناسان پایداری در فنلاند و اتحادیه اروپا |
| نمایندگان خدمات حرفهای | ۴ نفر | شرکتهای مشاوره و خدمات گزارشدهی CSRD |
| مجموع | ۱۸ نفر | سه گروه تخصصی |
پژوهشگران برای هر گروه حدود ۲۵ سؤال طراحی کردند. پرسشها موضوعاتی مانند آمادگی شرکتها برای گزارشدهی، ارزیابی اهمیت مضاعف، اطمینانبخشی محدود، تأمین مالی پایدار، تعامل ذینفعان، مدیریت داده و آثار گذار سبز بر محیط کسبوکار را پوشش میدادند.
متن مصاحبهها پس از ناشناسسازی با نرمافزار NVivo و با ترکیبی از روشهای استقرایی و قیاسی کدگذاری شد. یافتههای مصاحبهها همچنین با متن CSRD، استانداردهای گزارشدهی پایداری اروپا یا ESRS، مقررات افشای مالی پایدار، طبقهبندی سبز اتحادیه اروپا و قوانین ملی فنلاند تطبیق داده شدند.
CSRD چگونه شرکتها را تغییر داده است؟
پرسش اصلی پژوهش این بود که CSRD چگونه، از منظر عوامل هنجاری و فرهنگی-شناختی، محیط نهادی فعالیت شرکتها را تغییر داده است.
در این چارچوب، عامل مقرراتی به الزامات قانونی، استانداردها، رویههای اجرایی و مجازاتهای احتمالی مربوط میشود. عوامل هنجاری، ظرفیت شرکت برای اجرای الزامات را در بر میگیرد و عوامل فرهنگی-شناختی نیز به نحوه درک مقررات، یادگیری سازمانی و همکاری با ذینفعان داخلی و خارجی مربوط است.
نتایج نشان میدهد اجرای CSRD شرکتها را به انجام تغییرات زیر وادار کرده است:
- مشارکتدادن واحدهای مختلف سازمان در گزارشدهی پایداری؛
- اجرای ارزیابی اهمیت مضاعف؛
- همکاری گستردهتر با مشاوران و ارائهدهندگان خدمات اطمینانبخشی؛
- جمعآوری اطلاعات از تأمینکنندگان و دیگر اعضای زنجیره ارزش؛
- ایجاد فرایندهای جدید برای کنترل و مستندسازی دادهها؛
- پیوند دادن موضوعات پایداری با راهبرد و مدیریت ریسک شرکت.
شش محور اصلی اثرگذاری CSRD
پژوهشگران شش موضوع مشترک را در مصاحبهها شناسایی کردهاند. هر موضوع میتواند همزمان برای شرکتها منفعت، چالش، اطمینان یا عدمقطعیت ایجاد کند.
| محور | مهمترین فرصت | مهمترین چالش |
|---|---|---|
| تأمین مالی پایدار | افزایش شفافیت و بهبود دسترسی به سرمایه سبز | کمبود یا نامرتبطبودن دادهها و احتمال محدودشدن دسترسی به سرمایه |
| زنجیره ارزش و رقابتپذیری | شناخت بهتر آثار محیطزیستی و اجتماعی و ریسکهای زنجیره تأمین | جمعآوری اطلاعات از زنجیرههای پیچیده و آسیبپذیر |
| تعامل ذینفعان | ایجاد گفتوگوی منظم با سرمایهگذاران، مشتریان و تأمینکنندگان | تعدد انتظارات و احتمال تفسیرهای متفاوت |
| مدیریت داده و گزارشدهی | یکپارچهسازی واحدهای سازمانی و تصمیمگیری دادهمحور | پیچیدگی ESRS و تعیین مرز موضوعات بااهمیت |
| تابآوری راهبردی | تبدیل دادههای پایداری به ورودی برنامهریزی بلندمدت | استفادهنکردن عملی از حجم بالای اطلاعات جمعآوریشده |
| اطمینانبخشی محدود | افزایش قابلیت اتکا و اعتبار گزارشها | هزینه بالا، حجم زیاد دادهها و محدودیت زمانی |
تأمین مالی پایدار؛ شفافیت با پیامدهای دوگانه
یکی از مهمترین یافتهها، تأثیر CSRD بر دسترسی شرکتها به منابع مالی است. اطلاعات استانداردشده پایداری به سرمایهگذاران و مؤسسات مالی کمک میکند شرکتهایی را شناسایی کنند که با اهداف زیستمحیطی و اجتماعی اتحادیه اروپا همسو هستند.
یکی از مشارکتکنندگان گفته است رعایت مقررات اتحادیه اروپا میتواند به جذب سرمایهگذاری بینالمللی بیشتر در فنلاند کمک کند. با این حال، شفافیت بیشتر الزاماً همیشه به تأمین مالی آسانتر منجر نمیشود. افشای ریسکها، عملکرد ضعیف یا نبود داده قابل اتکا ممکن است دسترسی یک شرکت به منابع مالی را محدود کند.
پژوهش همچنین نشان میدهد رقابت برای دریافت منابع مالی سبز افزایش یافته و شرکتها برای جذب سرمایه باید یک مدل کسبوکار قابل دفاع، مستند و اقتصادی ارائه کنند. کمبود سرمایهگذاری مبتنی بر سهام نیز یکی از موانع توسعه راهکارهای تجاری مرتبط با گذار سبز در فنلاند معرفی شده است.
زنجیره تأمین در مرکز گزارشدهی پایداری
CSRD و ارزیابی اهمیت مضاعف، توجه شرکتها را از مرزهای مستقیم سازمان به کل زنجیره ارزش گسترش دادهاند. شرکتها باید علاوه بر فعالیتهای خود، آثار و ریسکهای مرتبط با تأمینکنندگان و شرکای تجاری را نیز بررسی کنند.
این تغییر بهویژه در موضوعاتی مانند انتشار غیرمستقیم دامنه سوم، حقوق بشر، شرایط کاری و ریسکهای محیطزیستی زنجیره تأمین مشهود است.
به گفته یکی از مصاحبهشوندگان، شرکتهای بزرگ پیش از این نیز گزارش پایداری منتشر میکردند، اما اجرای CSRD تفکر مبتنی بر زنجیره ارزش را برجستهتر کرده است. در مقابل، نبود مدلهای تکمیلشده گزارشدهی در برخی صنایع و دشواری دریافت اطلاعات معتبر از تأمینکنندگان، همچنان از چالشهای اصلی به شمار میرود.
گزارشدهی دیگر مسئولیت یک واحد نیست
تمام هشت شرکت بررسیشده اعلام کردهاند که واحدهای متعدد سازمانی در اجرای CSRD و ارزیابی اهمیت مضاعف مشارکت دارند. مدیریت ارشد، امور مالی، منابع انسانی، حقوقی، تدارکات، تولید، محیطزیست، بازاریابی، زنجیره تأمین و واحدهای پایداری از جمله بخشهایی هستند که وارد فرایند گزارشدهی شدهاند.
یکی از شرکتها کل تیم مدیریتی خود را در ارزیابی اهمیت مضاعف مشارکت داده بود. شرکت دیگری موضوعات پایداری را هر سه ماه یکبار در سطح مدیریت بررسی میکرد.
این یافته نشان میدهد گزارشدهی پایداری از یک فعالیت تخصصی و حاشیهای به یک فرایند میانبخشی تبدیل شده است. با این حال، تعیین مرز میان موضوعات بااهمیت و کماهمیت و تفسیر الزامات ESRS همچنان برای شرکتها دشوار است.
اتکای گسترده شرکتها به مشاوران
هفت مورد از هشت شرکت حاضر در مطالعه برای آمادهسازی ارزیابی اهمیت مضاعف یا گزارش پایداری از مشاوران خارجی استفاده کردهاند. همچنین هفت شرکت از هشت شرکت درباره تفسیر نادرست CSRD، استانداردهای ESRS و الزامات ارزیابی اهمیت مضاعف نگرانی داشتهاند.
شرکتها برای کاهش این ریسک به دورههای آموزشی، وبینارها، سمینارها، انجمنهای حرفهای و تبادل تجربه با دیگر صنایع روی آوردهاند. این همکاریها اگرچه به افزایش دانش سازمانی کمک میکنند، وابستگی شرکتها به خدمات مشاورهای را نیز افزایش دادهاند.
پژوهشگران معتقدند اجرای CSRD در بسیاری از سازمانها با رویکرد «یادگیری از طریق عمل» پیش میرود؛ زیرا شرکتها همزمان باید مقررات را تفسیر، دادهها را جمعآوری و فرایند گزارشدهی را طراحی کنند.
هزینه نزدیک به یک میلیون یورو برای شرکتهای بزرگ
اطمینانبخشی محدود یکی از پرهزینهترین اجزای CSRD است. شرکتهای مشمول باید اطلاعات پایداری خود را در گزارش سالانه، در قالب ماشینخوان و همراه با دادههای مورد نیاز طبقهبندی سبز اتحادیه اروپا منتشر کنند. این اطلاعات باید توسط ارائهدهنده خدمات اطمینانبخشی بررسی شود.
برآورد مورد استناد پژوهش نشان میدهد متوسط هزینه مستقیم معرفی و انطباق با CSRD و ESRS برای یک شرکت بزرگ حدود ۶۰۷ هزار یورو است. هزینه مورد انتظار برای اطمینانبخشی محدود گزارش پایداری نیز حدود ۳۶۰ هزار یورو برآورد شده است.
| بخش هزینه | متوسط برآوردشده |
|---|---|
| معرفی و انطباق با CSRD و ESRS | ۶۰۷ هزار یورو |
| اطمینانبخشی محدود گزارش پایداری | ۳۶۰ هزار یورو |
| مجموع تقریبی | ۹۶۷ هزار یورو |
حجم بالای دادهها، زمانبر بودن تحلیل و محدودیت برنامه زمانی از عوامل ایجاد عدمقطعیت هستند. در مقابل، همکاری زودهنگام با حسابرس، ایجاد فرایندهای داخلی و استفاده از ابزارهای مشترک برای ارائه مستندات میتواند هزینه و پیچیدگی اطمینانبخشی را کاهش دهد.
شرکتهایی که پیش از CSRD بر مبنای استانداردهای ابتکار گزارشدهی جهانی یا GRI گزارش تهیه و آن را حسابرسی کردهاند، آمادگی بیشتری برای اجرای اطمینانبخشی محدود دارند.
از گزارش پایداری تا تابآوری راهبردی
یکی دیگر از نتایج مهم پژوهش این است که دادههای جمعآوریشده نباید فقط برای تکمیل گزارش سالانه استفاده شوند. این دادهها میتوانند به ورودی تصمیمگیری راهبردی، مدیریت ریسک و برنامهریزی بلندمدت تبدیل شوند.
ارزیابی اهمیت مضاعف به شرکتها کمک میکند آثار فعالیتهای خود بر جامعه و محیطزیست را در کنار آثار مالی ریسکها و فرصتهای پایداری بررسی کنند. فرایندهای ارزیابی دقیق نیز امکان شناسایی، پیشگیری و کاهش پیامدهای محیطزیستی و اجتماعی را فراهم میکنند.
برخی شرکتهای حاضر در مطالعه پس از اجرای این فرایندها، ارزیابی ریسک و آییننامههای رفتاری خود را بهروزرسانی کردهاند. به این ترتیب، پایداری از یک موضوع مربوط به افشا به بخشی از توسعه کسبوکار و راهبرد سازمان تبدیل شده است.
اجرای CSRD نوعی «تغییر نهادی اجباری» است
نویسندگان معتقدند CSRD نوعی تغییر نهادی اجباری ایجاد کرده است؛ زیرا اتحادیه اروپا ابتدا قواعد، استانداردها و ضمانتهای اجرایی را تعیین کرده و سپس شرکتها برای انطباق با آنها ناچار به ایجاد ساختارها، رویهها و برداشتهای مشترک شدهاند.
این تغییر سه لایه دارد:
- لایه مقرراتی شامل CSRD، استانداردهای ESRS، مقررات مرتبط و مجازاتهای احتمالی؛
- لایه هنجاری شامل توان شرکتها برای اجرای الزامات و تبدیل مقررات به رویههای داخلی؛
- لایه فرهنگی-شناختی شامل یادگیری سازمانی، درک مشترک مقررات و همکاری با ذینفعان.
در نتیجه، CSRD نهتنها محتوای گزارشها، بلکه نحوه تعریف مسئولیتها، ارتباط واحدها، تعامل با ذینفعان و نگاه مدیران به پایداری را تغییر داده است.
اصلاحات امنیباس؛ محدودیت مهم پژوهش
مصاحبههای این مطالعه پیش از مشخصشدن نتیجه بسته اصلاحی امنیباس اتحادیه اروپا انجام شدهاند. نویسندگان تأکید میکنند اگر این اصلاحات پیش از اجرای پژوهش مطرح شده بود، ممکن بود نتایج متفاوت باشد.
سادهسازی مقررات میتواند با کاهش بار گزارشدهی، منابع بیشتری را برای بهبود عملکرد و رقابتپذیری شرکتها آزاد کند. در مقابل، تغییرات مداوم قوانین ممکن است عدمقطعیت تازهای ایجاد کند؛ بهویژه برای شرکتهایی که از سال ۲۰۲۳ هزینههای زیادی برای آمادهسازی گزارشهای سال مالی ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ متحمل شدهاند.
پژوهشگران پیشنهاد کردهاند مطالعات بعدی، تأثیر اصلاحات امنیباس بر CSRD، دستورالعمل دقتسنجی پایداری شرکتی و طبقهبندی سبز اتحادیه اروپا را بررسی کنند.
تحلیل گزارش سبز
اهمیت این پژوهش در آن است که میان «انتشار گزارش پایداری» و «مدیریت واقعی پایداری» تمایز قائل میشود. یک شرکت ممکن است گزارش مفصلی منتشر کند، اما تا زمانی که دادههای پایداری وارد تصمیمگیری مالی، مدیریت ریسک، خرید، منابع انسانی و راهبرد نشوند، تغییر سازمانی واقعی شکل نمیگیرد.
یافتههای مطالعه همچنین برای شرکتهای خارج از اتحادیه اروپا قابل توجه است. الزامهای مربوط به زنجیره ارزش میتوانند تأمینکنندگان و شرکای تجاری شرکتهای اروپایی را نیز با درخواستهای جدید برای ارائه دادههای انتشار، حقوق بشر، نیروی کار و مدیریت ریسک مواجه کنند.
با این حال، تعمیم نتایج این مطالعه باید با احتیاط انجام شود. پژوهش ماهیتی کیفی دارد، نمونه آن محدود به ۱۸ مصاحبه و تمرکز اصلی آن بر فنلاند است. افزون بر این، مصاحبهها پیش از تحولات بسته امنیباس انجام شدهاند.
منبع: مقاله «The European Union’s Corporate Sustainability Reporting Directive as Enforced Institutional Change»، نوشته تاینا تروونن، لائورا کاینیِمی و یارکو لِوِنن، منتشرشده در ۲۰ ژوئیه ۲۰۲۶؛ شناسه DOI مقاله
