نکات کلیدی خبر
- هیچ آمار ملی و قابلاتکایی از حجم کل فاضلاب خام ورودی به رودخانههای ایران وجود ندارد.
- آبفای کشور تولید سالانه پساب تصفیهشده را ۱٫۸ میلیارد مترمکعب اعلام کرده است که ۳۷٫۲ درصد آن، معادل حدود ۶۷۰ میلیون مترمکعب، در آبهای سطحی تخلیه میشود.
- سازمان ملل برآورد کرده است که در سال ۲۰۲۴ فقط ۲۶ درصد فاضلاب خانگی ایران بهصورت ایمن تصفیه شده است.
رودخانهها آلودهاند؛ اما عدد ملی وجود ندارد
به گزارش پایگاه خبری «گزارش سبز»، بررسی تازهترین آمارهای شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور، سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان ملل و گزارشهای استانی نشان میدهد که ایران اطلاعات نسبتاً دقیقی درباره تعداد تصفیهخانهها، ظرفیت اسمی و پوشش شبکه فاضلاب دارد؛ اما هنوز مشخص نیست در مجموع چه مقدار فاضلاب خام شهری، صنعتی و بیمارستانی مستقیماً وارد رودخانههای کشور میشود.
این شکاف آماری اهمیت زیادی دارد. حجم فاضلاب جمعآوریشده، ظرفیت تصفیهخانه، میزان پساب تولیدی و تخلیه مستقیم فاضلاب خام چهار شاخص متفاوت هستند؛ اما در بسیاری از گزارشهای رسمی و رسانهای به جای یکدیگر به کار میروند.
در نتیجه میدانیم ایران چند تصفیهخانه و چند کیلومتر شبکه فاضلاب دارد، اما نمیدانیم هر روز چه میزان آلودگی وارد کارون، دز، کشفرود، زرجوب، گوهررود و دهها رودخانه دیگر میشود.
تصویر ملی فاضلاب ایران
| شاخص | تازهترین رقم | دوره آماری | توضیح |
|---|---|---|---|
| سهم فاضلاب خانگی که بهصورت ایمن تصفیه میشود | ۲۶ درصد | ۲۰۲۴ | برآورد سازمان ملل |
| پوشش شبکه فاضلاب شهری | ۵۷٫۶۷ درصد | خرداد ۱۴۰۴ | اتصال به شبکه، نه الزاماً تصفیه ایمن |
| تعداد تصفیهخانههای شهری در مدار | ۲۷۹ واحد | خرداد ۱۴۰۴ | ظرفیت اسمی ۶٫۳۴۹ میلیون مترمکعب در روز |
| فاضلاب جمعآوریشده و ورودی به مراکز تصفیه | ۶٫۳ میلیون مترمکعب در روز | بهمن ۱۴۰۴ | ۳۲۲ مرکز شهری و روستایی |
| پساب تصفیهشده تولیدی | ۱٫۸ میلیارد مترمکعب در سال | آذر و بهمن ۱۴۰۴ | معادل حدود ۴٫۹ میلیون مترمکعب در روز |
| سهم تخلیه پساب تصفیهشده به آبهای سطحی | ۳۷٫۲ درصد | آذر ۱۴۰۴ | حدود ۶۶۹٫۶ میلیون مترمکعب در سال |
گزارش آماری وزارت نیرو نشان میدهد در پایان خرداد ۱۴۰۴، ظرفیت اسمی ۲۷۹ تصفیهخانه شهری کشور به ۶٫۳۴۹ میلیون مترمکعب در شبانهروز رسیده و ۵۷٫۶۷ درصد جمعیت شهری تحت پوشش شبکه فاضلاب بودهاند.
با این حال، اتصال به شبکه به معنای تصفیه کامل و استاندارد نیست. دادههای سازمان ملل نشان میدهد در سال ۲۰۲۴ فقط ۲۶ درصد کل جریان فاضلاب خانگی ایران بهصورت ایمن تصفیه شده است. براساس همین دادهها، ۴۱ درصد جریان فاضلاب خانگی از سامانههای متصل به شبکه، ۱٫۲ درصد از سپتیکتانکها و ۵۸ درصد از سایر روشهای دفع فاضلاب سرچشمه میگیرد.
سالانه ۶۷۰ میلیون مترمکعب پساب به آبهای سطحی میرسد
شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور، میزان تولید پساب تصفیهشده را سالانه ۱٫۸ میلیارد مترمکعب اعلام کرده است. از این مقدار، ۵۰٫۱ درصد در کشاورزی، ۵٫۸۸ درصد در فضای سبز و ۵٫۲۲ درصد در صنعت مصرف میشود و ۳۷٫۲ درصد نیز در آبهای سطحی تخلیه میشود.
محاسبه «گزارش سبز» نشان میدهد سهم آبهای سطحی از این پساب حدود ۶۶۹ میلیون و ۶۰۰ هزار مترمکعب در سال یا روزانه ۱٫۸۳ میلیون مترمکعب است.
این رقم نباید با «فاضلاب خام ورودی به رودخانهها» اشتباه گرفته شود. پساب مورد اشاره، خروجی تصفیهخانههاست؛ اما آمار ملی مشخصی وجود ندارد که نشان دهد چه میزان از این خروجی استاندارد بوده، چه مقدار مستقیماً وارد رودخانهها شده و چه میزان فاضلاب خام، خارج از شبکه یا از مسیر سرریز تصفیهخانهها، به آبهای سطحی راه یافته است.
تناقض ۵۰۰ میلیون مترمکعبی در آمارهای رسمی
در بهمن ۱۴۰۴، یکی از مدیران آبفای کشور اعلام کرد روزانه ۶٫۳ میلیون مترمکعب فاضلاب در ۳۲۲ مرکز جمعآوری و تصفیه میشود. تبدیل این رقم به مقیاس سالانه، عددی نزدیک به ۲٫۳ میلیارد مترمکعب به دست میدهد.
در همان مقطع، حجم پساب تولید و تصفیهشده کشور بیش از ۱٫۸ میلیارد مترمکعب در سال اعلام شد.
بنابراین میان دو آمار رسمی نزدیک به ۵۰۰ میلیون مترمکعب اختلاف وجود دارد. ممکن است رقم نخست بیانگر فاضلاب ورودی یا ظرفیت عملیاتی و رقم دوم مربوط به پساب خروجی قابلاستفاده باشد؛ اما توضیح یا فرادادهای برای تطبیق این دو شاخص منتشر نشده است. این اختلاف، نمونهای از مشکل دیرینه آمار فاضلاب ایران است: اعداد منتشر میشوند، اما تعریف دقیق، روش اندازهگیری و مقصد نهایی جریان مشخص نیست.
نقشه نقاط بحرانی
| رودخانه یا منطقه | تازهترین آمار مستند | برآورد سالانه | محدودیت آمار |
|---|---|---|---|
| رودخانههای خوزستان | بیش از ۳۰۰ نقطه ورود پساب و فاضلاب | اعلام نشده | شامل فاضلاب خام و تصفیهشده شهری، صنعتی و کشاورزی |
| محیط پیرامونی خوزستان | ۴۳۱ هزار مترمکعب فاضلاب شهری تصفیهنشده در روز | ۱۵۷٫۳ میلیون مترمکعب | همه این حجم الزاماً وارد رودخانه نمیشود |
| کشفرود مشهد | ۵۰ هزار مترمکعب فاضلاب خام در روز | ۱۸٫۲۵ میلیون مترمکعب | تانکرهای غیرمجاز در این رقم محاسبه نشدهاند |
| زرجوب و گوهررود رشت | ۱۵ هزار مترمکعب پساب صنعتی در روز | ۵٫۴۷ میلیون مترمکعب | حجم فاضلاب انسانی جداگانه منتشر نشده است |
| رودخانههای مازندران | رقم حجمی منتشر نشده | نامشخص | پوشش فاضلاب شهری فقط ۲۲٫۹۵ درصد است |
| رودخانهها و مسیلهای همدان | ورود فاضلاب در چند مسیر ادامه دارد | نامشخص | ظرفیت تصفیه وجود دارد، اما شبکه جمعآوری کامل نیست |
خوزستان؛ ۷۰ درصد فاضلاب شهری بدون تصفیه
تازهترین آمار ادارهکل حفاظت محیط زیست خوزستان نشان میدهد در این استان روزانه ۶۱۳ هزار و ۸۰۰ مترمکعب فاضلاب شهری تولید میشود. از این مقدار، فقط ۱۸۲ هزار و ۸۰۰ مترمکعب تصفیه و حدود ۴۳۱ هزار مترمکعب بدون تصفیه وارد محیط میشود.
به این ترتیب، حدود ۷۰٫۲ درصد فاضلاب شهری خوزستان تصفیه نمیشود؛ یعنی سالانه بیش از ۱۵۷ میلیون مترمکعب فاضلاب خام وارد محیط استان میشود. همچنین ۳۱۱ نقطه تخلیه مستقیم شناسایی شده و در محدوده شهر اهواز همچنان ۲۴ نقطه سرریز فاضلاب به کارون گزارش شده است.
پیمایش جدید محیط زیست خوزستان نیز بیش از ۳۰۰ نقطه ورود آلاینده به رودخانههای کارون و دز را شناسایی کرده است. مسئولان تأکید کردهاند که همه این نقاط حامل فاضلاب خام نیستند و برخی پس از تصفیه وارد رودخانه میشوند؛ با این حال، حجم دقیق مجموع ورودیها هنوز قابل محاسبه اعلام نشده است.
کشفرود؛ روزانه ۵۰ هزار مترمکعب فاضلاب خام
در حوضه کشفرود، آمار مستقیمتر است. براساس اعلام مسئولان آبفای مشهد، روزانه حدود ۵۰ هزار مترمکعب فاضلاب خام مازاد بر ظرفیت تصفیهخانهها وارد این رودخانه میشود؛ رقمی معادل ۱۸٫۲۵ میلیون مترمکعب در سال.
علاوه بر این، روزانه ۳۰۰ تا ۵۰۰ تانکر فاضلاب خانگی بهطور غیرقانونی در کشفرود تخلیه میکنند. دبی فاضلاب خروجی از برخی تصفیهخانهها بیش از ۶۰۰ لیتر در ثانیه برآورد شده است.
این رودخانه در پاییندست با اراضی کشاورزی ارتباط دارد و استفاده از آب آلوده برای آبیاری محصولات میتواند آلودگی را از رودخانه به زنجیره غذایی منتقل کند.
زرجوب و گوهررود؛ مسیر انتقال آلودگی به تالاب انزلی
براساس اعلام استاندار گیلان، شهر صنعتی رشت روزانه حدود ۱۵ هزار مترمکعب پساب صنعتی را وارد رودخانههای زرجوب و گوهررود میکند. این دو رود پس از پیوستن به رودخانه پیربازار، به تالاب انزلی میریزند.
فاضلاب انسانی رشت و چند شهر و صدها روستای اطراف نیز به این مسیر آبی وارد میشود؛ اما حجم تفکیکشده و قابلراستیآزمایی آن منتشر نشده است.
شمال ایران؛ پوشش اندک در منطقهای با آب زیرزمینی کمعمق
در مازندران فقط ۲۲٫۹۵ درصد جمعیت شهری و ۰٫۱۴ درصد جمعیت روستایی تحت پوشش خدمات مدیریت فاضلاب قرار دارند. این وضعیت در استانی با سفرههای زیرزمینی کمعمق و شبکه متراکم رودخانهها، احتمال انتقال آلودگی از چاههای جذبی و مجاری محلی به آبهای سطحی و دریای خزر را افزایش میدهد.
با وجود اهمیت موضوع، رقم بهروز و جامعی از حجم فاضلابی که از رودخانههای مازندران به دریای خزر منتقل میشود در دسترس عمومی نیست.
چرا خشکسالی خطر فاضلاب را بیشتر میکند؟
کاهش جریان رودخانهها باعث میشود ظرفیت رقیقسازی و خودپالایی طبیعی آنها کمتر شود. در چنین شرایطی، حتی اگر حجم تخلیه فاضلاب ثابت بماند، غلظت آلایندهها افزایش مییابد.
پیامدهای اصلی عبارتاند از:
- افزایش بار میکروبی و احتمال انتقال بیماریهای گوارشی؛
- کاهش اکسیژن محلول و مرگ آبزیان؛
- تشدید پدیده پرغذایی و شکوفایی جلبکی؛
- تجمع فلزات سنگین و ترکیبات صنعتی در رسوبات؛
- آلودگی محصولات کشاورزی در صورت استفاده از آب رودخانه برای آبیاری؛
- انتقال آلودگی از رودخانهها به تالابها، آبخوانها و دریا.
مسئله ایران فقط کمبود تصفیهخانه نیست
آمارها نشان میدهد بحران از سه ناترازی جداگانه تشکیل شده است:
- ناترازی شبکه: در برخی شهرها تصفیهخانه ساخته شده، اما شبکه جمعآوری کامل نیست.
- ناترازی ظرفیت: در شهرهایی مانند مشهد، شبکه فاضلاب از ظرفیت تصفیهخانه جلو افتاده و جریان مازاد بدون تصفیه سرریز میشود.
- ناترازی نظارت: حتی درباره پساب تصفیهشده، سامانه عمومی و برخطی برای مشاهده حجم، مقصد و انطباق کیفی خروجی هر تصفیهخانه وجود ندارد.
حجم تخلیه بهتنهایی نیز برای سنجش خسارت کافی نیست. برای هر خروجی باید همزمان دبی و غلظت شاخصهایی مانند BOD، COD، مواد معلق، نیتروژن، فسفر، کلیفرم مدفوعی و فلزات سنگین منتشر شود. بدون این اطلاعات، نمیتوان بار واقعی آلودگی تحمیلشده به هر رودخانه را محاسبه کرد.
جمعبندی گزارش سبز
براساس آمار موجود، سالانه حدود ۶۷۰ میلیون مترمکعب پساب تصفیهشده در آبهای سطحی ایران تخلیه میشود؛ اما این فقط بخشی است که از تصفیهخانههای رسمی عبور میکند. حجم فاضلاب خام ورودی به رودخانهها همچنان نامعلوم است.
دادههای خوزستان، مشهد و گیلان نشان میدهد تخلیه مستقیم فاضلاب همچنان در مقیاس دهها تا صدها هزار مترمکعب در روز ادامه دارد. با این حال، نبود یک سیاهه ملی از نقاط تخلیه، حجم جریان و بار آلایندگی، اجازه نمیدهد ابعاد واقعی بحران در سطح کشور سنجیده شود.
مهمترین نتیجه این بررسی آن است که ایران بیش از آنکه با کمبود آمار زیرساخت مواجه باشد، با فقدان «حسابداری آلودگی رودخانهها» روبهرو است. تا زمانی که ورودی هر رودخانه با کنتور جریان، پایش کیفی و انتشار عمومی دادهها اندازهگیری نشود، افزایش تعداد تصفیهخانهها بهتنهایی نمیتواند نشانه مهار آلودگی باشد.
