نکات کلیدی
- اقیانوسها حدود ۹۰ درصد گرمای اضافی محبوسشده در سطح زمین را جذب میکنند.
- میزان انرژی جذبشده توسط اقیانوسها از حدود ۱۵ زتاژول در سال ۲۰۲۱ به نزدیک ۲۳ زتاجول در سال ۲۰۲۵ رسیده است.
- گرمای جذبشده در سال ۲۰۲۵ معادل ریختن ۷.۶ میلیارد ماگ چای داغ در اقیانوسها در هر ثانیه است.
- افزایش گرمای اقیانوسها موجب بالا آمدن سطح دریاها، تشدید موجهای گرمایی دریایی و ذوب یخهای قطبی میشود.
- تداوم مصرف سوختهای فسیلی و افزایش غلظت گازهای گلخانهای، روند انباشت گرما در سامانه اقلیمی زمین را تسریع کرده است.
اقیانوسهای جهان در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۳ زتاژول انرژی اضافی جذب کردهاند؛ حجمی از گرما که معادل ریختن ۷.۶ میلیارد ماگ چای داغ در دریاها، در هر ثانیه است.
تصور کنید تقریبا همه ساکنان زمین، شبانهروز و بدون وقفه، هر ثانیه یک ماگ چای آماده کنند و همه آنها را در دریا بریزند.
این تصویر در نگاه نخست عجیب و حتی ناممکن به نظر میرسد؛ اما میتواند به ما کمک کند یکی از بزرگترین تغییرات در حال وقوع در سیاره زمین را بهتر درک کنیم.
ما گرمایش جهانی را معمولا از طریق افزایش دمای هوا و ثبت موجهای گرمایی بیسابقه تجربه میکنیم. بااینحال، جو تنها بخش فرعی این داستان است که چون درون آن زندگی میکنیم، بیشتر به چشم ما میآید. واقعیت مهمتر این است که اقیانوسها حدود ۹۰ درصد گرمای اضافی محبوسشده در سطح زمین را جذب میکنند.
این گرما هر سال با دقت بیشتری توسط شبکهای از ماهوارهها و تجهیزات مستقر در اقیانوسها اندازهگیری میشود. چند سال پیش، «لیجینگ چنگ»، دانشمند اقلیمشناس چینی، همراه با همکارانش دادههای جمعآوریشده در سال ۲۰۲۱ را از مجموعه گسترده ابزارهای پایش اقیانوسها بررسی کرد.
نتایج بررسی آنها نشان داد اقیانوسها در آن سال حدود ۱۵ زتاژول انرژی جذب کردهاند. این عدد بسیار بزرگ به نظر میرسد، اما درک واقعی آن چندان آسان نیست.
زتاژول چقدر بزرگ است؟
هر زتاجول برابر با عدد یک و ۲۱ صفر پس از آن است. چنین عددی بهتنهایی تقریبا غیرقابلتصور است؛ بهویژه وقتی آن را با واحد ساده ژول مقایسه کنیم. یک ژول، مقدار انرژی موردنیاز برای افزایش دمای ۰.۲۳۹ گرم آب به میزان یک درجه سانتیگراد است.
برای نشان دادن بزرگی ۱۵ زتاژول، باید آن را با چیزی آشناتر مقایسه کرد. یکی از تشبیههای رایج این است که چنین حجمی از انرژی با انفجار هفت بمب اتمی در مقیاس بمب هیروشیما در هر ثانیه برابری میکند.
این مقایسه تصویری تکاندهنده ارائه میدهد، اما خوشبختانه انفجار اتمی خارج از تجربه مستقیم بیشتر مردم جهان است. به همین دلیل، پژوهشگران برای نزدیکتر کردن موضوع به زندگی روزمره، از یک ماگ چای استفاده کردهاند.
در اقیانوسها چه چیزی در حال جوشیدن است؟
برای گرم کردن یک ماگ چای حدود ۱۰۰ هزار ژول انرژی لازم است. اگر ۱۵ زتاجول را بر این مقدار و سپس بر تعداد ثانیههای یک سال تقسیم کنیم، به عدد ۴.۸ میلیارد ماگ چای داغ در هر ثانیه میرسیم.
به بیان دیگر، میزان گرمای واردشده به اقیانوسها در سال ۲۰۲۱ معادل ریختن ۴.۸ میلیارد ماگ چای داغ در دریاها، در هر ثانیه بوده است.
پژوهشگران حتی میتوانند برای این مقایسه، واحدی شبهعلمی تعریف کنند. در نظام علمی، پیشوند «گیگا» به معنای یک میلیارد است؛ بنابراین میتوان واحد «گیگاماگ بر ثانیه» یا GMug/s را به کار برد. بر این اساس، نرخ ورود گرما به اقیانوسها در سال ۲۰۲۱ حدود ۴.۸ گیگاماگ بر ثانیه بوده است.
این اعداد زمانی هشداردهندهتر میشوند که بدانیم کل انرژی مصرفی مستقیم بشر در طول یک سال، از تمامی منابع، بسیار کمتر از این مقدار است. مصرف سالانه انرژی جهان اندکی بیش از نیم زتاجول یا معادل حدود ۰.۲ میلیارد ماگ چای داغ در هر ثانیه است.
حتی آماده کردن یک ماگ چای با انرژی حاصل از سوختهای فسیلی نیز پیامد اقلیمی دارد. دیاکسیدکربن آزادشده در این فرایند موجب میشود اثر گرمایی آن با ریختن بیش از ۱۲ ماگ چای داغ دیگر در دریا برابری کند.
اقیانوسها گرمای بیشتری جذب میکنند
گرمایش جهانی از سال ۲۰۲۱ متوقف نشده، بلکه شتاب گرفته است. بخشی از این شتاب به افزایش مستمر غلظت گازهای گلخانهای در جو مربوط میشود. پاکتر شدن هوا و کاهش برخی ذرات معلق نیز باعث میشود نور خورشید بیشتری به سطح زمین برسد.
احتمال دیگری نیز مطرح است: افزایش دما ممکن است پوشش ابرهای بازتابدهنده نور خورشید را کاهش دهد و زمینه جذب گرمای بیشتری را فراهم کند. چنین وضعیتی نمونهای از «بازخورد مثبت» اقلیمی است؛ یعنی گرمایش، تغییراتی ایجاد میکند که خود به گرمایش بیشتر منجر میشوند.
در صورت تأیید این روند، اقلیم جهان و جوامع انسانی ممکن است در سراشیبی خطرناکی قرار گیرند.
برنامه بینالمللی «آرگو» با استفاده از ناوگانی متشکل از بیش از چهار هزار ربات خودکار، دمای اقیانوسها را در سراسر جهان اندازهگیری میکند. دادههای این برنامه نشان میدهد آب دریاها از سطح تا اعماق در حال گرم شدن است؛ هرچند سرعت افزایش دما در سطح اقیانوس بیشتر است.
معادل یک ماگ چای برای هر انسان
شتاب گرمایش اکنون در اندازهگیریهای اقیانوسی نیز مشاهده شده است. یک تحلیل بهروزشده برآورد کرده که اقیانوسها در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۳ زتاژول انرژی اضافی جذب کردهاند.
این مقدار تقریبا ۵۰ درصد بیشتر از رقم ثبتشده در سال ۲۰۲۱ است؛ هرچند رقم دقیق آن میتواند تحت تأثیر نوسانات طبیعی و عدمقطعیتهای اندازهگیری قرار گیرد.
با تبدیل این میزان انرژی به معیار جدید، اقیانوسها اکنون در هر ثانیه گرمایی معادل ۷.۶ میلیارد ماگ چای داغ جذب میکنند. این رقم تقریبا برابر با یک ماگ چای در هر ثانیه به ازای هر انسان ساکن کره زمین است.
این گرمای اضافی، پیامد فیزیکی انتشار بیش از یک تریلیون تن دیاکسیدکربن و دیگر گازهای گلخانهای است که از زمان گسترش مصرف سوختهای فسیلی در حدود دو قرن گذشته وارد جو شدهاند.
افزایش گرمای اقیانوسها اکنون سطح آب دریاها را بالا میبرد، موجهای گرمایی دریایی را تشدید میکند و ذوب یخهای قطبی را سرعت میبخشد.
یک تشبیه ساده برای بحرانی بزرگ
تشبیه ماگ چای راهی ساده برای انتقال این واقعیت است که زمین هر سال گرمای بیشتری جذب میکند. این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که وعدههای دولتها برای دستیابی به انتشار خالص صفر تضعیف، به تعویق انداخته یا فراموش میشوند و همزمان سرمایهگذاری در سوختهای فسیلی با سرعت افزایش مییابد.
ادامه این مسیر شاید در کوتاهمدت سود سهامداران شرکتهای نفتی را افزایش دهد، اما در بلندمدت امنیت، رفاه و منابع نسلهای آینده را با تهدیدی دائمی روبهرو خواهد کرد.
سرمایهگذاری در منابع انرژی غیرکربنی، گزینهای بسیار منطقیتر برای مهار این روند است؛ موضوعی که شاید بد نباشد هنگام نوشیدن یک فنجان چای به آن فکر کنیم.
