تهران – ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۴ – خبرگزاری اکو اسکوپ
مروی بر محتوای خبر
در سال ۲۰۲۵، سازمان ملل متحد با اعلام «سال بینالمللی تعاونها»، بار دیگر بر نقش کلیدی این نهادها در توسعه پایدار، عدالت اجتماعی و تابآوری اقتصادی تأکید کرد. هدف این ابتکار جهانی، بازتعریف اهمیت تعاونیها در دنیای پرچالش امروز است؛ از مقابله با بحران اقلیمی و نابرابری اقتصادی گرفته تا خلق فرصتهای شغلی پایدار و تقویت مشارکتهای مردمی.
تعریف تعاونی و نحوه عملکرد آن
تعاونی، نهادی خودگردان است که گروهی از افراد با اراده آزاد برای تأمین نیازهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مشترک خود از طریق یک بنگاه مشترک، تحت مالکیت جمعی و اداره دموکراتیک تشکیل میدهند. اصل بنیادین تعاونیها «یک فرد، یک رأی» است و برخلاف شرکتهای سنتی که قدرت رأی با میزان سرمایه سنجیده میشود، در تعاونیها همه اعضا بدون توجه به سرمایهگذاری، در تصمیمگیریها مشارکت برابر دارند.
در حال حاضر حدود سه میلیون تعاونی در جهان فعالاند که از گروههای کوچک محلی تا بنگاههای چندملیتی را شامل میشوند. یکی از بزرگترین نمونهها، شرکت تعاونی «موندراگون» در کشور باسک اسپانیاست که از سال ۱۹۵۶ فعالیت دارد، بیش از ۸۰ هزار نفر را در استخدام دارد و در حوزههای مختلف صنعتی و خدماتی، بیش از ۱۱ میلیارد یورو درآمد سالانه کسب میکند.
حوزههای فعالیت تعاونیها گستره وسیعی دارد؛ از کشاورزی، صنایعدستی و تولید گرفته تا بانکداری، بیمه (موسسات متقابل)، بهداشت (شبکه سلامت Unimed در برزیل) و مسکن (تعاونیهای مسکن اجتماعی و سالمندی). در حوزه فناوری نیز، نمونههایی از تعاونیهای دیجیتال یا اصطلاحاً «تعاونیهای ۴.۰» در اقتصاد اشتراکی مشاهده میشود.
تأثیر تعاونیها بر توسعه محلی و عدالت اجتماعی
تعاونیها عموماً سود حاصل از فعالیت خود را مجدداً در قالب افزایش دستمزد، آموزش، یا پروژههای اجتماعی نظیر خدمات مراقبت از کودک یا سالمند سرمایهگذاری میکنند. در مناطق روستایی یا مناطقی که شرکتهای بزرگ سرمایهگذاری نمیکنند، تعاونیها میتوانند موجب توسعه پایدار و اشتغال فراگیر شوند. برای مثال، در فلسطین، تعاونیهای محلی به کشاورزان تولیدکننده روغن زیتون کمک میکنند تا به بازارهای جهانی متصل شوند.
در کشورهای در حال توسعه نظیر جمهوری دموکراتیک کنگو، تعاونیهای پسانداز و اعتبار با ارائه وامهای خرد به کارآفرینان کوچک، آنان را از اقتصاد غیررسمی به سمت اقتصاد رسمی هدایت میکنند. در اروپا نیز تعاونیها در کاهش فقر شهری و توانمندسازی فروشندگان خیابانی نقش مؤثری داشتهاند.
این نهادها، بویژه برای اقشار بهحاشیهراندهشده از جمله زنان، جوانان و کارگران غیررسمی، ابزاری برای بازپسگیری کنترل بر شرایط کاری خود فراهم میکنند. نمونههایی از تعاونیهای پلتفرمی در آمریکای لاتین نشان میدهد چگونه گروههای محروم میتوانند به کمک مدل تعاونی، به استقلال اقتصادی برسند و نابرابری را کاهش دهند.
تابآوری تعاونیها در بحرانهای اقتصادی و اقلیمی
بر اساس یافتههای محققان، تعاونیها نسبت به شرکتهای سنتی، در برابر بحرانهای اقتصادی یا زیستمحیطی تابآوری بیشتری دارند. چراکه مدل کسبوکار آنها مبتنی بر مشارکت اعضا و منفعت جمعی است نه سود کوتاهمدت. در بحرانها، اولویت با تداوم کسبوکار، حفظ اشتغال و سازگاری با شرایط بومی است. نمونههایی از این پایداری را میتوان در منطقه روژاوا در شمال سوریه مشاهده کرد که در آن، تعاونیها به عنوان راهحل اقتصادی برای جامعهای درگیر بحران معرفی شدهاند.
حاکمیت مشارکتی در تعاونیها نیز نوآوری جمعی را در دوران بحران تقویت میکند. در برخی کشورها، کارگران با حمایت اتحادیهها، کارخانههای ورشکسته را به تعاونی تبدیل کردهاند. نمونههایی از این اقدامات در صنعت نساجی تونس و کارخانه چایسازی Fralib در فرانسه دیده شده است.
الهامبخشی برای بخش خصوصی سنتی
الگوهای مدیریتی تعاونیها میتوانند الهامبخش شرکتهای خصوصی باشند. بسیاری از پژوهشگران معتقدند که شرکتهای سنتی با پذیرش برخی اصول تعاونی مانند شفافیت مالی، مدیریت مشارکتی و پیوند عمیق با جامعه محلی میتوانند اعتماد مصرفکنندگان و کارکنان را جلب کرده و بهرهوری و وفاداری را افزایش دهند. در دنیای امروز که ارزشهای اجتماعی و محیطزیستی برای مصرفکنندگان، سرمایهگذاران و کارکنان اهمیت بیشتری یافته، مدل تعاونی مزایای رقابتی قابلتوجهی را ارائه میدهد.
برخی شرکتهای بزرگ نیز، بهویژه در کشورهای اسکاندیناوی و آمریکای لاتین، با اتخاذ روشهای الهامگرفته از اقتصاد اجتماعی، گامهایی در این مسیر برداشتهاند.
چالشهای پیشروی تعاونیها در مسیر پایداری
با وجود مزایای فراوان، تعاونیها با چالشهایی جدی نیز روبرو هستند: از جمله دشواری در حفظ مشارکت فعال اعضا در عصر دیجیتال، تأمین مالی پایدار، و حفظ ارزشهای بنیادین در برابر فشارهای رقابتی. نبود شناخت عمومی نسبت به کارکرد تعاونیها و عدم توجه کافی نهادهای سیاستگذار نیز موانعی مهم به شمار میآیند.
برای ارتقای نقش تعاونیها در تحقق اهداف توسعه پایدار سازمان ملل (SDGs)، نیازمند اقدامات حمایتی نظیر ارائه آموزش تخصصی، سیاستگذاری مناسب، تسهیل دسترسی به منابع مالی و افزایش حضور آنها در فضای اقتصادی هستیم. سازمان ملل، در قالب سال بینالمللی تعاونها، تلاش دارد تا تعاونیها را به عنوان یکی از بازیگران کلیدی در گذار جهانی به اقتصاد پایدار و انسانیتر معرفی کند.
برای اطلاعات بیشتر:
- به وبسایت «اتحادیه بینالمللی تعاونها» (ICA) مراجعه کنید تا با تاریخچه جنبش تعاون و آمار جهانی آن آشنا شوید.
- توصیهنامه شماره ۱۹۳ سازمان بینالمللی کار (ILO) درباره حمایت از تعاونیها را مطالعه کنید؛ این سند از سال ۲۰۰۲ به ترویج اشتغال شایسته و توانمندسازی اقشار محروم از طریق مدل تعاونی اختصاص دارد.
