نکات کلیدی
- اصل تولید و خرید برق سبز در ایران واقعی است؛ چند شرکت بزرگ صنعتی نیروگاه خورشیدی فعال دارند و گروهی از صنایع نیز خرید برق تجدیدپذیر از تابلوی سبز بورس انرژی را اعلام کردهاند.
- ظرفیت نیروگاههای تجدیدپذیر ایران تا ۲۹ تیر ۱۴۰۵ از ۵۴۰۰ مگاوات عبور کرده است؛ رقمی معادل حدود ۵.۴ درصد ظرفیت اسمی ۱۰۰ هزار و ۳۱۵ مگاواتی نیروگاههای کشور.
- خورشیدیها در پایان فروردین ۱۴۰۵ با ۴۰۶۸ مگاوات، ۸۸.۴ درصد ظرفیت تجدیدپذیر ایران را تشکیل میدادند.
- حجم معاملات تابلوی سبز از ۲۷۱ میلیون کیلوواتساعت در سال ۱۴۰۲ به ۱۴۲۵ میلیون کیلوواتساعت در سال ۱۴۰۴ رسید؛ افزایشی بیش از پنجبرابری.
- با وجود این رشد، معاملات برق سبز در سال ۱۴۰۴ فقط حدود ۰.۳۸ درصد از حجم ۳۷۷ میلیارد کیلوواتساعتی کل معاملات برق کشور بود.
- داشتن نیروگاه یا خرید مقداری برق سبز، بهتنهایی مجوز ادعای «فعالیت صددرصد سبز» یا «محصول بدون کربن» نیست. شرکت باید مقدار برق سبز، دوره مصرف، دامنه سازمانی و اسناد جلوگیری از دوبارهشماری را منتشر کند.
بررسی گزارشهای رسمی نشان میدهد ادعای تولید یا استفاده از برق سبز در ایران لزوماً تبلیغاتی و نادرست نیست. نیروگاههای خورشیدی فعال فولاد مبارکه، چادرملو، گلگهر و شرکت ملی صنایع مس ایران نمونههای قابل راستیآزمایی تولید برق تجدیدپذیر در بخش صنعت هستند. همزمان، نام چند شرکت دیگر نیز در پروژههای خرید برق از تابلوی سبز بورس انرژی ثبت شده است. بااینحال، میان «داشتن نیروگاه»، «خرید مقدار محدودی برق تجدیدپذیر» و «تأمین تمام برق شرکت از منابع سبز» فاصله زیادی وجود دارد؛ فاصلهای که فقط با انتشار دادههای مصرف، تولید و قراردادها میتوان آن را سنجید.
برق سبز دقیقاً چیست؟
«برق سبز» اصطلاحی بازاری و سیاستی برای برق تولیدشده از منابع تجدیدپذیر است. خورشید، باد، برقآبی کوچک، زیستتوده، گاز حاصل از پسماند و زمینگرمایی معمولاً در این گروه قرار میگیرند. در ایران، تابلوی سبز بورس انرژی نیز برق تولیدی نیروگاههای تجدیدپذیر را معامله میکند.
برق سبز را نباید با دو اصطلاح دیگر یکی دانست:
- برق پاک: ممکن است در برخی سیاستها دامنهای گستردهتر داشته باشد.
- برق کمکربن: میتواند برق هستهای را نیز در بر گیرد؛ درحالیکه برق هستهای تجدیدپذیر نیست.
برق خورشیدی و بادی در زمان تولید مستقیم، دیاکسیدکربن ناشی از احتراق منتشر نمیکنند؛ اما ساخت پنل، توربین، فولاد، سیمان، حملونقل و پایان عمر تجهیزات دارای انتشار است. بنابراین عبارت علمیتر «برق با انتشار چرخهعمر پایین» است، نه «برق کاملاً بدون کربن».
بر اساس مقادیر میانه ارزیابی چرخهعمر هیئت بیندولتی تغییر اقلیم، تفاوت منابع تولید برق چشمگیر است:
| فناوری تولید برق | انتشار میانه چرخهعمر، گرم CO₂e به ازای هر کیلوواتساعت |
|---|---|
| زغالسنگ | ۸۲۰ |
| نیروگاه چرخه ترکیبی گاز | ۴۹۰ |
| خورشیدی فتوولتائیک مقیاس نیروگاهی | ۴۸ |
| زمینگرمایی | ۳۸ |
| برقآبی | ۲۴ |
| بادی خشکی | ۱۱ |
مقادیر بالا میانگین ایران نیستند و برای مقایسه فناوریها ارائه شدهاند. انتشار واقعی هر پروژه به فناوری، محل، زنجیره تأمین، عمر تجهیزات و ضریب ظرفیت وابسته است. دامنه انتشار برقآبی نیز بسته به مخزن و شرایط اقلیمی میتواند بسیار گسترده باشد.
برق سبز چگونه تولید و وارد شبکه میشود؟
برق خورشیدی
فوتونهای نور در سلول فتوولتائیک باعث حرکت الکترونها و تولید برق مستقیم میشوند. این برق در اینورتر به جریان متناوب ۵۰ هرتز تبدیل، سپس با ترانسفورماتور به ولتاژ مناسب شبکه رسانده میشود. نیروگاه میتواند پشت کنتور کارخانه نصب شود یا در نقطهای دیگر برق را به شبکه سراسری تزریق کند.
برق بادی
انرژی جنبشی باد، پرهها و محور توربین را به حرکت درمیآورد. ژنراتور و تجهیزات الکترونیک قدرت، انرژی مکانیکی را به برق سازگار با شبکه تبدیل میکنند.
برقآبی، زیستتوده و منابع دیگر
در برقآبی، جریان آب توربین را میچرخاند. در زیستتوده و پسماند، سوخت زیستی یا بیوگاز برای تولید برق بهکار میرود. توربین انبساطی نیز از افت فشار گاز در ایستگاههای تقلیل فشار انرژی الکتریکی میگیرد. سبز بودن زیستتوده به منشأ سوخت، تغییر کاربری زمین و نحوه حسابداری کربن وابسته است.
برق سبز ایران از کجا میآید؟
آخرین تفکیک عمومی منتشرشده برای پایان فروردین ۱۴۰۵، ظرفیت تجدیدپذیر کشور را ۴۶۰۱ مگاوات نشان میدهد. خورشیدی با فاصله زیاد منبع اصلی است:
| منبع | ظرفیت نصبشده، مگاوات | سهم از ظرفیت تجدیدپذیر | برآورد تولید سالانه، گیگاواتساعت |
|---|---|---|---|
| خورشیدی | ۴۰۶۸ | ۸۸.۴٪ | ۷۱۳۰ |
| بادی | ۳۷۱.۶ | ۸.۱٪ | ۱۱۴۰ |
| برقآبی کوچک | ۱۱۳.۵ | ۲.۵٪ | ۲۹۸ |
| زیستتوده | ۲۲.۱۳ | ۰.۵٪ | ۱۱۶ |
| توربین انبساطی | ۲۵.۶ | ۰.۵٪ | ۱۵۷ |
| جمع | حدود ۴۶۰۱ | ۱۰۰٪ | ۸۸۴۱ |
منبع جدول، آمار ساتبا برای پایان فروردین ۱۴۰۵ است. ارقام تولید، تولید سالانه متناظر با ظرفیت اعلامشدهاند و نباید با تولید اندازهگیریشده یک ماه اشتباه شوند.
تا ۲۹ تیر ۱۴۰۵، ساتبا از عبور کل ظرفیت تجدیدپذیر از ۵۴۰۰ مگاوات خبر داد؛ اما در خبر تازه، تفکیک فناوریهای این ظرفیت جدید منتشر نشد. به همین دلیل، ترکیب ۵۴۰۰ مگاوات نباید با درصدهای جدول فروردین تلفیق شود.
ظرفیت اسمی کل نیروگاههای کشور در خرداد ۱۴۰۵ معادل ۱۰۰ هزار و ۳۱۵ مگاوات اعلام شد. مقایسه تقریبی دو آمار نزدیک به هم نشان میدهد تجدیدپذیرها حدود ۵.۴ درصد ظرفیت نیروگاهی ایران را تشکیل میدهند. این عدد «سهم ظرفیت» است، نه «سهم تولید برق»؛ زیرا یک مگاوات نیروگاه خورشیدی در تمام ساعات شبانهروز یک مگاوات تولید نمیکند.
تفاوت مگاوات و مگاواتساعت
یکی از خطاهای رایج در گزارشهای شرکتی، جابهجا نوشتن توان و انرژی است:
- مگاوات (MW): ظرفیت یا توان لحظهای نیروگاه است.
- مگاواتساعت (MWh): مقدار انرژی تولید یا مصرفشده در یک بازه زمانی است.
رابطه ساده تولید سالانه چنین است:
انرژی سالانه = ظرفیت نامی × ۸۷۶۰ ساعت × ضریب ظرفیت
برای نمونه، نیروگاه ۱۰۰ مگاواتی که سالانه ۲۰۰ گیگاواتساعت تولید کند، ضریب ظرفیت حدود ۲۲.۸ درصد دارد. این به معنای خرابی نیروگاه نیست؛ شب، ابر، دما، گردوغبار و تلفات شبکه باعث میشوند تولید واقعی کمتر از حاصل ضرب ظرفیت نامی در تمام ساعات سال باشد.
شرکتها چگونه برق سبز تهیه میکنند؟
یک شرکت ایرانی میتواند از چهار مسیر اصلی ادعای استفاده از برق سبز داشته باشد:
| روش | واقعیت فیزیکی یا قراردادی | سند لازم برای راستیآزمایی |
|---|---|---|
| نیروگاه پشت کنتور | برق مستقیماً در محل تولید و مصرف میشود؛ مازاد ممکن است وارد شبکه شود | کنتور تولید، کنتور مصرف، صورتوضعیت ماهانه و گزارش بهرهبرداری |
| نیروگاه خودتأمین خارج از محل | نیروگاه در نقطهای دیگر به شبکه تزریق میکند و معادل قراردادی برای مصرف کارخانه منظور میشود | پروانه بهرهبرداری، داده تزریق، قرارداد تخصیص و قبض برق |
| خرید از تابلوی سبز بورس انرژی | برق تجدیدپذیر بهصورت محصول ماهانه خریداری و در صورتحساب مشترک منظور میشود | اعلامیه معامله، مقدار تحویل، دوره مصرف و قبض تعدیلشده |
| قرارداد دوجانبه یا خردهفروشی | تولیدکننده یا خردهفروش مقدار معینی برق تجدیدپذیر را تأمین میکند | قرارداد، منبع تولید، دوره تحویل، داده کنتور و حقوق زیستمحیطی برق |
در شبکه سراسری، الکترونها بر اساس قوانین فیزیکی شبکه حرکت میکنند و نمیتوان یک الکترون را از نیروگاه خورشیدی تا کارخانه دنبال کرد. بنابراین خرید برونسایتی، یک تخصیص قراردادی و حسابداری انرژی است. طبق توضیح بورس انرژی، پس از معامله، مقدار خریداریشده در قبوض مشترک اعمال میشود.
چرا بازار برق سبز ایران رشد کرد؟
ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانشبنیان، صنایع با قدرت مصرف بیش از یک مگاوات را ملزم کرد از یک درصد برق سالانه خود را از تجدیدپذیرها تأمین کنند و این سهم را تا پایان سال پنجم حداقل به پنج درصد برسانند. در صورت تأمیننکردن این سهم، بخشی از مصرف با تعرفه برق تجدیدپذیر محاسبه میشود. آییننامه همچنین خرید تمام یا بخشی از برق مشمول از بورس انرژی را مجاز دانسته است.
انگیزه دیگر، کاهش ریسک خاموشی صنایع است. وزارت نیرو اعلام کرده است مشترکان صنعتی تا سقف برق سبز خریداریشده از الزام مشارکت در برنامههای مدیریت بار معاف میشوند. بنابراین تقاضای برق سبز در ایران فقط از تعهد اقلیمی ناشی نمیشود؛ اجرای قانون و حفظ تولید در دوره ناترازی نیز محرک مهم آن است.
رشد معاملات تابلوی سبز بورس انرژی
| سال | حجم معامله، میلیون کیلوواتساعت | ارزش معامله، میلیارد تومان | متوسط قیمت، تومان به ازای هر کیلوواتساعت |
|---|---|---|---|
| ۱۴۰۲، از تیر تا اسفند | ۲۷۱ | ۶۲۵ | حدود ۲۳۰۶ |
| ۱۴۰۳ | ۶۶۷ | ۲۶۲۸ | ۳۹۳۸ |
| ۱۴۰۴ | ۱۴۲۵ | ۸۲۸۶ | ۵۸۱۶ |
تابلوی سبز در خرداد ۱۴۰۲ راهاندازی شد و معاملات ثبتشده سال ۱۴۰۲ در این مقایسه مربوط به تیر تا اسفند است.
حجم معامله در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال ۱۴۰۳ حدود ۱۱۴ درصد رشد کرد و در مقایسه با دوره ثبتشده سال ۱۴۰۲ به ۵.۳ برابر رسید. بااینحال، ۱۴۲۵ میلیون کیلوواتساعت برق سبز فقط حدود ۰.۳۸ درصد از حجم ۳۷۷ میلیارد کیلوواتساعتی کل معاملات برق کشور در سال ۱۴۰۴ بود. بازار سریع رشد کرده، اما هنوز در مقیاس کل صنعت برق کوچک است.
کدام شرکتهای ایرانی تولید برق سبز را مستند کردهاند؟
فهرست زیر جامع نیست و فقط نمونههایی را شامل میشود که برای آنها شواهد عمومی بهرهبرداری یا اتصال به شبکه یافت شد:
| شرکت | پروژه و ظرفیت تأییدشده عمومی | وضعیت راستیآزمایی ادعا |
|---|---|---|
| فولاد مبارکه | ۱۲۰ مگاوات از نیروگاه خورشیدی آفتاب شرق در مدار؛ ظرفیت نهایی طرح ۶۰۰ مگاوات | تولید برق خورشیدی در مقیاس ۱۲۰ مگاوات مستند است؛ ۶۰۰ مگاوات ظرفیت نهایی و هنوز در حال تکمیل است. این داده بهتنهایی سبز بودن تمام تولید فولاد را ثابت نمیکند. |
| معدنی و صنعتی چادرملو | سه نیروگاه ۱۰ مگاواتی فعال و ۴۰ مگاوات از فاز نخست نیروگاه فروغ کویر؛ در مجموع حداقل ۷۰ مگاوات تأییدشده عمومی | تولید بخشی از برق از خورشید مستند است. رقم ۱۰۰ مگاوات فروغ کویر ظرفیت کل طرح است و گزارش افتتاح صریحاً بهرهبرداری فاز ۴۰ مگاواتی را ذکر میکند. |
| معدنی و صنعتی گلگهر | نیروگاه خورشیدی ۴۰ مگاواتی سیرجان | بهرهبرداری ۴۰ مگاوات در بهمن ۱۴۰۴ گزارش شده و ادعای تولید برق خورشیدی معتبر است. سهم آن از کل مصرف شرکت در منبع عمومی اعلام نشده است. |
| شرکت ملی صنایع مس ایران | دو نیروگاه ۵ و ۲۵ مگاواتی در مجتمع مس شهربابک؛ جمع ۳۰ مگاوات | اتصال هر دو نیروگاه به شبکه گزارش شده است. این مدرک تولید را ثابت میکند، نه تأمین صددرصد برق تمام مجتمعهای شرکت ملی مس. |
کدام شرکتها خرید یا تأمین برق سبز را اعلام کردهاند؟
در منابع عمومی بررسیشده، بورس انرژی فهرست کامل و نامبهنام خریداران را همراه با مقدار معامله هر شرکت منتشر نکرده است. بااینحال، یک شرکت مشاور انرژی، انجام پروژه خرید برق تجدیدپذیر از تابلوی سبز را برای شرکتهای زیر در فهرست پروژههای خود ثبت کرده است:
- امیا پارس
- آهن و فولاد ارفع
- فروآلیاژ کاویان
- مهباد میلان و مهابادریس
- فروسیلیسیم خمین
- سیمان اردستان
- چدنسازان
- صنایع فروآلیاژ ایران
این فهرست برای اثبات وجود فرایند خرید یا تأمین قراردادی قرینه قابلقبولی است، اما چون مقدار، ماه تحویل، درصد پوشش مصرف و اسناد معامله هر شرکت در صفحه عمومی درج نشده، نمیتوان از آن نتیجه گرفت تمام برق این شرکتها سبز است. برای چنین ادعایی، اعلامیه معامله یا قبض برق متناظر باید منتشر شود.
چه زمانی ادعای یک شرکت گمراهکننده میشود؟
ادعای برق سبز زمانی ناقص یا گمراهکننده است که یکی از وضعیتهای زیر رخ دهد:
- شرکت ظرفیت نهایی یک طرح در دست ساخت را بهعنوان ظرفیت فعال معرفی کند.
- مگاوات ظرفیت را با مگاواتساعت تولید سالانه اشتباه بگیرد.
- خرید چند درصد برق سبز را به کل مصرف شرکت یا همه محصولات تعمیم دهد.
- فقط مبلغ خرید را منتشر کند، اما مقدار انرژی و دوره مصرف را نگوید.
- یک نیروگاه برق خود را به بازار بفروشد، اما شرکت مالک نیز همان برق را بدون روشنکردن حقوق قراردادی «مصرفشده توسط خود» اعلام کند.
- کاهش انتشار را بدون انتشار ضریب برق شبکه، روش محاسبه و دامنه سازمانی گزارش کند.
- برق تجدیدپذیر را معادل «محصول سبز» بداند؛ درحالیکه مواد اولیه، سوخت فرایندی، حملونقل و انتشار مستقیم کارخانه همچنان فسیلی است.
راهنمای Scope ۲ پروتکل گازهای گلخانهای تأکید میکند ابزارهای قراردادی باید معیارهای کیفیت را رعایت کنند و شرکتها اطلاعات خرید برق را شفاف منتشر کنند تا خطر ادعای گمراهکننده و دوبارهشماری کاهش یابد. همچنین در بازارهایی که داده قراردادی معتبر وجود دارد، گزارش همزمان انتشار مبتنی بر موقعیت شبکه و انتشار مبتنی بر قرارداد، تصویر کاملتری ارائه میدهد.
الگوی پیشنهادی برای افشای معتبر برق سبز
هر شرکت ایرانی که میخواهد ادعای استفاده از برق سبز را بهصورت حرفهای منتشر کند، بهتر است حداقل این اطلاعات را ارائه دهد:
| شاخص افشا | نمونه بیان معتبر |
|---|---|
| دامنه ادعا | کارخانه الف، نه کل گروه |
| دوره گزارش | فروردین تا اسفند ۱۴۰۴ |
| کل مصرف برق | ۵۰۰ هزار مگاواتساعت |
| برق سبز تولید یا خریداریشده | ۲۵ هزار مگاواتساعت |
| سهم برق سبز | ۵ درصد |
| روش تأمین | نیروگاه خودتأمین یا خرید از تابلوی سبز |
| منبع و محل تولید | نیروگاه خورشیدی مشخص با کد یا پروانه |
| مدرک | داده کنتور، قبض، اعلامیه معامله یا قرارداد |
| روش انتشار | Scope ۲ مبتنی بر موقعیت و مبتنی بر بازار |
| کنترل دوبارهشماری | اعلام مالک حقوق زیستمحیطی هر مگاواتساعت |
جمعبندی تحلیلی
پاسخ به پرسش اصلی مثبت اما مشروط است: برق سبز در ایران وجود دارد و بخشی از ادعاهای شرکتها با نیروگاه فعال یا خرید ثبتشده از تابلوی سبز پشتوانه واقعی دارد. رشد ظرفیت تجدیدپذیر از ۱۶۱۰ مگاوات در پایان ۱۴۰۳ به بیش از ۵۴۰۰ مگاوات در تیر ۱۴۰۵ و افزایش بیش از پنجبرابری معاملات تابلوی سبز نسبت به دوره آغاز بازار، نشانه تغییر ملموس است.
بااینحال، وزن تجدیدپذیرها در کل صنعت برق و حجم بازار هنوز محدود است. مهمتر اینکه شواهد عمومی اکثر شرکتها برای سنجش «درصد واقعی برق سبز از کل مصرف» کافی نیست. صنعت ایران از مرحله ادعای صرف عبور کرده و به مرحله پروژه و معامله رسیده است؛ اما هنوز به استاندارد افشای دقیق، قابل مقایسه و قابل اطمینان نرسیده است.
معیار ساده برای مخاطب این است: هرجا شرکت فقط از «مگاوات ظرفیت» یا «حرکت بهسوی صنعت سبز» سخن گفت، ادعا را برنامه یا دستاورد محدود تلقی کنید. زمانی میتوان از استفاده معتبر برق سبز سخن گفت که مقدار مگاواتساعت، سهم از کل مصرف، دوره زمانی، محل تولید و سند تخصیص همزمان منتشر شده باشد.
