برق سبز روی کاغذ؛ پشت‌پرده قراردادهای تجدیدپذیر

نکات کلیدی

• خرید گواهی برق تجدیدپذیر الزاماً به این معنا نیست که برق مصرف‌شده شرکت در همان زمان و مکان از منبع تجدیدپذیر تأمین شده است.
• شرکت‌ها انتشار ناشی از برق خریداری‌شده یا Scope ۲ را به دو روش «مکان‌محور» و «بازارمحور» محاسبه می‌کنند؛ فاصله میان نتایج این دو روش می‌تواند قابل‌توجه باشد.
• پیشنهاد جدید GHG Protocol بر تطابق ساعتی مصرف و تولید برق پاک و امکان تحویل برق در شبکه متصل تأکید دارد.
• قراردادهای بلندمدت خرید برق، به‌ویژه زمانی که به ساخت نیروگاه جدید منجر شوند، از گواهی‌های منفصل اعتبار محیط‌زیستی بیشتری دارند.
• معاملات برق سبز در ایران رشد کرده است؛ اما برای جلوگیری از سبزشویی، نحوه مصرف، ابطال و گزارش گواهی‌ها باید شفاف و قابل راستی‌آزمایی باشد.
• یک شرکت نباید صرفاً با خرید گواهی، ادعا کند برق مصرفی آن در تمام ساعات شبانه‌روز پاک یا بدون کربن بوده است.

به گزارش پایگاه خبری گزارش سبز، شرکت‌های بیشتری اعلام می‌کنند که برق مورد نیاز خود را از منابع تجدیدپذیر تأمین کرده‌اند؛ اما پشت این ادعا همیشه یک نیروگاه خورشیدی متصل به کارخانه یا قراردادی برای ساخت مزرعه بادی جدید قرار ندارد. گاهی یک گواهی قابل‌معامله کافی است تا انتشار ناشی از برق مصرفی شرکت در گزارش پایداری به صفر نزدیک شود؛ حتی اگر کارخانه همچنان در ساعات شب از شبکه‌ای متکی به گاز، زغال‌سنگ یا سایر سوخت‌های فسیلی برق بگیرد.

این فاصله میان «برق سبز خریداری‌شده» و «برق پاک مصرف‌شده» اکنون به یکی از مناقشه‌های اصلی حسابداری کربن تبدیل شده است؛ مناقشه‌ای که می‌تواند اعتبار اهداف خالص صفر، گزارش‌های ESG و ادعاهای محیط‌زیستی شرکت‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.

Scope ۲ چیست و چرا اهمیت دارد؟

انتشار گازهای گلخانه‌ای شرکت‌ها معمولاً در سه دامنه محاسبه می‌شود. Scope ۱ شامل انتشار مستقیم از فعالیت‌ها و تأسیسات تحت کنترل شرکت است؛ مانند سوخت مصرف‌شده در کوره یا ناوگان حمل‌ونقل. Scope ۲ انتشار غیرمستقیم ناشی از تولید برق، بخار، گرمایش یا سرمایش خریداری‌شده را در بر می‌گیرد و Scope ۳ نیز سایر انتشارهای زنجیره ارزش را پوشش می‌دهد.

برای بسیاری از شرکت‌های خدماتی، اداری، خرده‌فروشی، فناوری و حتی بخشی از صنایع، برق خریداری‌شده یکی از مهم‌ترین منابع انتشار عملیاتی است. به همین دلیل، تغییر شیوه محاسبه Scope ۲ می‌تواند تصویر عملکرد اقلیمی یک شرکت را به‌طور اساسی تغییر دهد.

راهنمای فعلی پروتکل گازهای گلخانه‌ای برای محاسبه Scope ۲ دو روش را در نظر می‌گیرد:

• روش مکان‌محور: انتشار بر اساس میانگین ترکیب برق شبکه‌ای محاسبه می‌شود که تأسیسات شرکت در آن قرار دارد.
• روش بازارمحور: قراردادها، گواهی‌های برق تجدیدپذیر و اطلاعات اختصاصی تأمین‌کننده برق در محاسبه لحاظ می‌شوند.

در روش مکان‌محور، اگر کارخانه‌ای در شبکه‌ای متکی به سوخت‌های فسیلی فعالیت کند، انتشار آن متناسب با همان ترکیب برق محاسبه می‌شود. اما در روش بازارمحور، همان کارخانه ممکن است با خرید گواهی برق تجدیدپذیر، عدد بسیار پایین‌تری را به‌عنوان انتشار Scope ۲ گزارش کند.

هر دو عدد می‌توانند بر اساس قواعد حسابداری معتبر باشند؛ اما تنها کنار هم قرار گرفتن آن‌ها تصویر نسبتاً کاملی از واقعیت ارائه می‌کند.

گواهی برق سبز دقیقاً چه چیزی را ثابت می‌کند؟

گواهی‌های ویژگی انرژی که با نام‌هایی مانند REC در آمریکای شمالی و Guarantee of Origin در اروپا شناخته می‌شوند، ویژگی محیط‌زیستی مقدار مشخصی برق تولیدشده از منابع تجدیدپذیر را ثبت می‌کنند. این گواهی‌ها معمولاً جدا از خود برق قابل خریدوفروش هستند.

زمانی که یک نیروگاه خورشیدی برق تولید می‌کند، الکترون‌های تولیدی وارد شبکه مشترک می‌شوند و با برق نیروگاه‌های گازی، زغال‌سنگی، برق‌آبی یا هسته‌ای ترکیب می‌شوند. مصرف‌کننده نهایی نمی‌تواند تشخیص دهد الکترونی که در یک لحظه دریافت کرده از کدام نیروگاه آمده است. بنابراین، گواهی‌ها برای ردیابی «ویژگی تجدیدپذیر» برق طراحی شده‌اند، نه برای دنبال‌کردن فیزیکی الکترون‌ها.

این ابزار می‌تواند از دوباره‌شماری جلوگیری کند؛ به این معنا که ویژگی محیط‌زیستی یک مگاوات‌ساعت برق تجدیدپذیر فقط به یک خریدار اختصاص یابد. بااین‌حال، گواهی به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که خرید شرکت باعث احداث یک نیروگاه جدید یا کاهش واقعی انتشار در شبکه شده است.

وقتی خورشید روز می‌تابد اما کارخانه شب برق مصرف می‌کند

یکی از مهم‌ترین ضعف‌های نظام فعلی، تطابق سالانه است. یک شرکت ممکن است مجموع مصرف سالانه خود را با همان میزان گواهی تولید برق خورشیدی پوشش دهد و سپس اعلام کند «صددرصد برق تجدیدپذیر» مصرف کرده است.

مشکل اینجاست که تولید خورشیدی در ساعات روز اتفاق می‌افتد، درحالی‌که مصرف شرکت ممکن است شبانه‌روزی باشد. اگر شبکه در ساعات شب برای پاسخ‌گویی به تقاضا از نیروگاه‌های فسیلی استفاده کند، ادعای صددرصد تجدیدپذیر بودن برق شرکت با واقعیت فیزیکی شبکه فاصله خواهد داشت.

اختلاف مکانی نیز همین مشکل را ایجاد می‌کند. خرید گواهی از نیروگاهی در منطقه‌ای دور که امکان انتقال برق آن به محل مصرف وجود ندارد، می‌تواند عدد انتشار بازارمحور را کاهش دهد؛ اما ترکیب برق شبکه محل فعالیت شرکت را تغییر نمی‌دهد.

به همین دلیل، سه مفهوم به مرکز بحث‌های جدید حسابداری برق سبز تبدیل شده‌اند:

گواهی‌ها؛ ابزار گذار یا مجوز سبزشویی؟

همه گواهی‌های برق تجدیدپذیر ارزش محیط‌زیستی یکسانی ندارند. خرید گواهی ارزان از یک نیروگاه قدیمی که بدون درآمد حاصل از فروش گواهی نیز به فعالیت خود ادامه می‌داد، احتمالاً تأثیر محدودی بر توسعه ظرفیت جدید انرژی پاک دارد.

در مقابل، اگر یک شرکت قرارداد بلندمدتی منعقد کند که درآمد قابل‌پیش‌بینی برای ساخت یک نیروگاه جدید فراهم کند، احتمال اثرگذاری واقعی آن بیشتر است. البته حتی امضای قرارداد بلندمدت نیز به‌تنهایی اثبات‌کننده کاهش انتشار نیست و باید محل پروژه، زمان تولید، وضعیت شبکه، قدمت نیروگاه و نقش قرارداد در تصمیم سرمایه‌گذاری بررسی شود.

مطالعه‌ای منتشرشده در نشریه Nature Climate Change عملکرد ۱۱۵ شرکت دارای اهداف علمی اقلیمی را بررسی کرد. بر اساس این مطالعه، انتشار Scope ۲ شرکت‌ها با احتساب گواهی‌های انرژی طی سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹ حدود ۳۱ درصد کاهش یافته بود؛ اما با کنار گذاشتن اثر حسابداری این گواهی‌ها، کاهش واقعی به حدود ۱۰ درصد محدود می‌شد.

پژوهشگران هشدار دادند اگر این روند ادامه پیدا کند، بخش قابل‌توجهی از کاهش انتشار تعهدشده شرکت‌ها ممکن است به کاهش متناظر انتشار در جهان واقعی منجر نشود. این یافته به معنای بی‌ارزش بودن تمام گواهی‌ها نیست؛ بلکه نشان می‌دهد کیفیت گواهی، منشأ آن و تأثیر خرید بر بازار باید در کنار حجم خرید افشا شود.

تفاوت ابزارهای خرید برق تجدیدپذیر

این جدول نشان می‌دهد که نمی‌توان تنها بر اساس نام ابزار درباره اعتبار آن قضاوت کرد. یک قرارداد خرید برق از نیروگاهی قدیمی ممکن است اثر افزایشی محدودی داشته باشد و در مقابل، یک گواهی باکیفیت از پروژه‌ای جدید و در همان شبکه بتواند سیگنال اقتصادی مؤثرتری ایجاد کند.

قواعد Scope ۲ در آستانه تغییر

GHG Protocol پس از حدود یک دهه استفاده از راهنمای Scope ۲، بازنگری آن را آغاز کرده است. مشورت عمومی درباره اصلاحات پیشنهادی از اکتبر ۲۰۲۵ تا پایان ژانویه ۲۰۲۶ ادامه داشت و بنا بر اعلام این نهاد، نزدیک به ۱۴۰۰ پاسخ درباره Scope ۲ و حسابداری پیامدهای اقدامات صنعت برق دریافت شد.

قواعد پیشنهادی بر دو الزام کلیدی تأکید دارند:

1. تطابق ساعتی: تولید برق پاک یا گواهی مربوط به آن باید با ساعت مصرف برق شرکت منطبق باشد.
2. قابلیت تحویل: نیروگاه باید در شبکه‌ای قرار داشته باشد که برق آن از نظر فنی بتواند به محل مصرف برسد.

براساس توضیحات رسمی GHG Protocol، این اصلاحات همچنان نهایی نشده‌اند. مرحله دیگری از مشورت عمومی برای سال ۲۰۲۶ پیش‌بینی شده و انتشار استاندارد نهایی در سال ۲۰۲۷ انتظار می‌رود.

در صورت تصویب قواعد پیشنهادی، شرکتی که مصرف برق شبانه خود را با گواهی تولید خورشیدی ظهر یا مصرف یک کشور را با گواهی صادرشده در بازاری غیرمرتبط پوشش می‌دهد، دیگر به‌سادگی قادر نخواهد بود همان کاهش انتشار را در موجودی Scope ۲ خود ثبت کند.

همچنین ممکن است قراردادهای مجازی خرید برق که پروژه آن‌ها در خارج از محدوده قابل تحویل قرار دارد، از موجودی Scope ۲ کنار گذاشته شوند. اثر اقلیمی این پروژه‌ها همچنان قابل گزارش خواهد بود؛ اما باید جداگانه و در قالب «پیامد اقدام اقلیمی» گزارش شود، نه به‌عنوان برق خریداری و مصرف‌شده شرکت.

چرا قراردادهای خرید برق همچنان اهمیت دارند؟

قرارداد خرید برق یا PPA معمولاً توافقی بلندمدت میان تولیدکننده و مصرف‌کننده است. چنین قراردادی برای نیروگاه درآمد نسبتاً قابل پیش‌بینی ایجاد می‌کند و می‌تواند تأمین مالی پروژه را آسان‌تر کند. مصرف‌کننده نیز در برابر نوسان قیمت برق، درجه‌ای از اطمینان به دست می‌آورد.

کمیسیون اروپا در آوریل ۲۰۲۶ با انتشار توصیه‌نامه‌ای، خواستار رفع موانع قراردادهای خرید برق شد. به اعتقاد کمیسیون، این قراردادها می‌توانند ساخت تأسیسات جدید انرژی پاک را تسهیل و از مصرف‌کنندگان بزرگ در برابر نوسان قیمت انرژی محافظت کنند. بااین‌حال، کمیسیون اروپا نیز بر لزوم توجه به قواعد حسابداری و ضمانت‌های منشأ تأکید کرده است.

بنابراین، مسئله اصلی حذف قراردادها یا گواهی‌ها نیست؛ بلکه جلوگیری از ادعاهایی است که فراتر از اثر واقعی این ابزارها بیان می‌شوند.

ایران و بازاری که تازه در حال شکل‌گیری است

بازار برق سبز ایران در سال‌های اخیر گسترش پیدا کرده است. بر اساس گزارش رسمی توانیر، حجم معاملات برق سبز در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۴ به ۶۴۱ میلیون کیلووات‌ساعت رسید؛ ۷۶ درصد بیشتر از دوره مشابه سال قبل. ارزش این معاملات نیز با رشد ۱۵۱ درصدی به ۴۰۸۸ میلیارد تومان رسید و متوسط قیمت هر کیلووات‌ساعت ۶۳ هزار و ۸۱۲ ریال ثبت شد.

بخشی از تقاضای این بازار به الزامات قانونی صنایع مربوط می‌شود. بر اساس آیین‌نامه اجرایی ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش‌بنیان، صنایع مشمول باید سهمی از برق مورد نیاز خود را از نیروگاه‌های تجدیدپذیر تأمین کنند؛ سهمی که از یک درصد در سال اول آغاز می‌شود و در پایان سال پنجم باید حداقل به پنج درصد برسد.

از آبان ۱۴۰۴، صدور و معامله گواهی سپرده برق تجدیدپذیر نیز در بورس انرژی وارد مرحله عملیاتی شد. مطابق توضیح توانیر، این گواهی‌ها پس از اندازه‌گیری تولید واقعی نیروگاه در پایان ماه صادر می‌شوند، قابلیت معامله ثانویه دارند و خریداران می‌توانند از آن‌ها برای تسویه تعهدات تأمین برق تجدیدپذیر استفاده کنند.

صدور گواهی پس از ثبت تولید واقعی، از معامله انرژی تولیدنشده جلوگیری می‌کند؛ اما برای تبدیل این سازوکار به ابزاری معتبر در گزارش‌دهی پایداری، پرسش‌های دیگری نیز باید پاسخ روشن و عمومی داشته باشند:

• هر گواهی دقیقاً به کدام نیروگاه، فناوری و دوره تولید مربوط است؟
• آیا گواهی پس از استفاده نهایی ابطال می‌شود تا امکان استفاده مجدد وجود نداشته باشد؟
• آیا مالک برق و مالک ویژگی تجدیدپذیر آن به‌طور جداگانه مشخص هستند؟
• آیا زمان تولید با زمان مصرف خریدار تطابق دارد؟
• آیا شرکت خریدار انتشار مکان‌محور و بازارمحور خود را هم‌زمان منتشر می‌کند؟
• آیا خرید گواهی به ساخت ظرفیت جدید کمک کرده یا فقط محصول یک نیروگاه موجود را بازتوزیع کرده است؟

این پرسش‌ها با توجه به ترکیب برق ایران اهمیت بیشتری دارند. بر اساس پروفایل آماری آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر، منابع تجدیدپذیر با احتساب برق‌آبی در سال ۲۰۲۳ حدود چهار درصد تولید برق ایران را تشکیل داده‌اند. بنابراین، خرید گواهی برق سبز نباید به ادعای مصرف فیزیکی برق بدون کربن در تمام ساعات شبانه‌روز تبدیل شود.

هفت معیار برای تشخیص یک قرارداد سبز معتبر

پیش از پذیرش ادعای «برق صددرصد تجدیدپذیر» یک شرکت، باید دست‌کم هفت شاخص بررسی شود:

1. انتشار Scope ۲ با هر دو روش مکان‌محور و بازارمحور گزارش شده باشد.
2. نام نیروگاه، نوع فناوری، محل تولید و سال بهره‌برداری مشخص باشد.
3. گواهی پس از استفاده نهایی ابطال شده و قابل فروش مجدد نباشد.
4. دوره تولید گواهی با دوره مصرف برق هماهنگی داشته باشد.
5. نیروگاه در شبکه متصل یا محدوده قابل تحویل به مصرف‌کننده قرار داشته باشد.
6. نقش قرارداد در ساخت نیروگاه جدید یا ادامه فعالیت پروژه توضیح داده شود.
7. ادعای کاهش انتشار با تأیید مستقل و داده‌های قابل راستی‌آزمایی همراه باشد.

دیدگاه تحلیلی گزارش سبز

برق سبز یک برچسب تبلیغاتی نیست و خرید گواهی نیز معادل تغییر فوری منشأ فیزیکی برق مصرفی نیست. این ابزار زمانی ارزش اقلیمی بیشتری پیدا می‌کند که درآمد آن به توسعه ظرفیت جدید، ذخیره‌سازی انرژی، انعطاف شبکه و تأمین برق پاک در ساعات کمبود تولید تجدیدپذیر کمک کند.

برای شرکت‌های ایرانی، انتشار یک عدد پایین در ستون Scope ۲ نباید هدف نهایی باشد. کاهش مصرف، بهبود بهره‌وری انرژی، تولید در محل، قرارداد بلندمدت با پروژه‌های جدید و گزارش هم‌زمان انتشار مکان‌محور و بازارمحور، مسیر معتبرتری برای اثبات عملکرد اقلیمی است.

بازار برق سبز ایران می‌تواند به تأمین مالی نیروگاه‌های تجدیدپذیر کمک کند؛ اما اعتبار این بازار در بلندمدت به شفافیت گواهی‌ها، جلوگیری از دوباره‌شماری و پرهیز شرکت‌ها از ادعاهای مبهم وابسته خواهد بود. برق سبز زمانی واقعاً سبز است که علاوه بر گزارش پایداری، در زمان، مکان و ترکیب واقعی شبکه نیز قابل مشاهده باشد.