از پلاستیک تا اقلیم؛ چرا بحران‌های جهانی نیازمند اقدام جهانی هستند؟

مذاکرات بین‌المللی برای دستیابی به پیمان جهانی پلاستیک در ژنو به نتیجه نرسید و با ناکامی همراه بود، اما فعالان محیط زیست تأکید می‌کنند که این پایان راه نیست. با نزدیک شدن به کنفرانس اقلیمی سازمان ملل (COP30) در برزیل، نبرد میان آلاینده‌ها و مدافعان زمین وارد مرحله‌ای تعیین‌کننده می‌شود.

شکست مذاکرات پلاستیک در ژنو

پس از ۱۲ روز مذاکره فشرده در ژنو، نشست INC-5.2 با ناامیدی پایان یافت. هدف این پیمان، توقف ورود سالانه ۱۰ میلیون تن زباله پلاستیکی به اقیانوس‌ها بود. با این حال، پیش‌نویس‌ها ضعیف و مبتنی بر تعهدات داوطلبانه باقی ماند و نتوانست راهکاری الزام‌آور ارائه دهد. بسیاری این مذاکرات را شکست توصیف کردند، هرچند کارشناسان معتقدند این فقط بخشی از مسیر دشوار چندجانبه‌گرایی است.

مذاکرات بین‌المللی هرچند از زندگی روزمره مردم دور به نظر می‌رسند، اما تصمیمات اتخاذشده در این جلسات مستقیماً قوانین ملی، مقررات شرکت‌ها و استانداردهای جهانی را شکل می‌دهند؛ تصمیماتی که تعیین می‌کنند آیا صنایع سوخت فسیلی و پتروشیمی مهار خواهند شد یا همچنان به تولید انبوه پلاستیک ادامه می‌دهند.

بازیگران: قهرمانان و مخالفان

الگوی آشنایی در مذاکرات ژنو تکرار شد. ایالات متحده، عربستان سعودی، کویت و ایران از جمله کشورهایی بودند که به گفته ناظران با حمایت از اقدامات ضعیف و تأخیر تاکتیکی، مانع پیشرفت شدند.

در مقابل، کشورهای جزایر کوچک به همراه کلمبیا، کانادا، پاناما، مکزیک، شیلی، غنا، نروژ، بریتانیا و اتحادیه اروپا از یک پیمان علمی، عادلانه و مبتنی بر حقوق بشر حمایت کردند. سازمان‌های جامعه مدنی، رهبران بومی و جوامع محلی نیز با حضور پررنگ خود یادآوری کردند که این نبرد در نهایت به سود مردم و سیاره باید تمام شود.

پیوند پلاستیک و بحران اقلیمی

بیش از ۹۹ درصد پلاستیک‌ها از سوخت‌های فسیلی تولید می‌شوند. از این رو، بحران پلاستیک و تغییرات اقلیمی دو چالش به‌هم‌پیوسته‌اند. همان کشورها و لابی‌هایی که مانع اقدامات اقلیمی می‌شوند، پیشرفت در موضوع پلاستیک را نیز متوقف می‌کنند.

برزیل، میزبان COP30 در بلن، به دلیل مواضع همسو با تولیدکنندگان بزرگ نفت در مذاکرات پلاستیک، مورد انتقاد قرار گرفته است. فعالان هشدار می‌دهند که این کشور باید نشان دهد تعهدات داخلی و بین‌المللی‌اش همسو هستند و نمی‌تواند نقش رهبری اقلیمی را با سیاست‌های ضدپایداری در داخل تلفیق کند.

آزمون بزرگ در بلن

COP30 فراتر از یک اجلاس اقلیمی خواهد بود؛ این نشست آزمونی برای چندجانبه‌گرایی جهانی است. کشورها بار دیگر با این انتخاب روبه‌رو خواهند شد: ایستادن در کنار آلاینده‌ها یا در کنار مردم. در حالی که لابی‌گران نفت و پتروشیمی با منابع مالی و نفوذ سیاسی به میدان می‌آیند، قهرمانان این میدان علم، عدالت و صدای جوامعی هستند که نخستین قربانیان بحران اقلیمی‌اند.

در ژوئیه ۲۰۲۵، تجمع مردمی در بیرون مرکز همایش‌های بلن خواستار مشارکت واقعی جامعه مدنی در روند COP30 شد؛ نشانه‌ای از اینکه جامعه جهانی آماده سکوت در برابر منافع کوتاه‌مدت نیست.

آینده پیمان پلاستیک

آینده مذاکرات پلاستیک هنوز نامشخص است. احتمال ادامه گفت‌وگوها در چارچوب فعلی، انتقال مذاکرات به مکان دیگر یا حتی طراحی یک پیمان تازه مطرح است. با این حال، یک نکته روشن است: جهان به یک پیمان قوی، الزام‌آور و عادلانه نیاز دارد که سلامت انسان، حقوق بشر و محیط زیست را تضمین کند.