یک تحلیل جامع بر پایه دادههای ماهوارهای از سال ۲۰۰۲ تا ۲۰۲۴ نشان میدهد بخشهای وسیعی از اروپا—از اسپانیا و ایتالیا تا فرانسه، آلمان، لهستان و بخشهایی از بریتانیا—بهسرعت در حال از دست دادن ذخایر آب شیرین هستند؛ روندی که پژوهشگران دانشگاه کالج لندن (UCL) آن را «هشداری جدی» برای سیاستگذاران و نشانهای روشن از شتابگیری بحران اقلیمی میدانند.
تغییرات سنگین در توزیع آب قاره اروپا
بر اساس تحلیل مشترک دانشمندان UCL، Watershed Investigations و روزنامه گاردین، دادههای ماهوارهای که تغییرات در میدان گرانشی زمین را ثبت میکنند نشان میدهد شمال و شمالغرب اروپا—از جمله اسکاندیناوی و بخشهایی از بریتانیا و پرتغال—روندی رو به افزایش در ذخایر آبی دارند. اما جنوب و جنوبشرق قاره، شامل اسپانیا، ایتالیا، فرانسه، سوئیس، آلمان، رومانی و اوکراین، با کاهش پیوسته رطوبت خاک، آبهای سطحی و زیرزمینی روبهروست.
بهگفته محمد شمسالدّوحه، استاد «بحران آب و کاهش ریسک» در UCL، این دادهها تصویری بیواسطه از «فروپاشی اقلیمی» ارائه میدهند: «وقتی ذخیره کل آب را با دادههای اقلیمی مقایسه میکنیم، همبستگی کامل دیده میشود. اروپا اکنون اثرات گرمایش نزدیک به ۲ درجه نسبت به دوران پیشاصنعتی را تجربه میکند.»
آبخوانها نیز در حال افت هستند
بررسیهای «آریفین»، پژوهشگر دکتری UCL، نشان میدهد حتی آبخوانها—که معمولاً مقاومترین منبع آب شیرین در برابر تغییرات اقلیمی هستند—به همان شدت در حال کاهش هستند. این روند نشان میدهد که افت فعلی تنها محدود به آبهای سطحی نیست، بلکه ذخایر زیرزمینی اروپا نیز در حال تهکشیدن است.
بریتانیا؛ غرب پُرآبتر میشود و شرق خشکتر
در بریتانیا، اثرات متفاوت است. «غرب در حال تر شدن و شرق در حال خشک شدن است و این سیگنال هر سال قویتر میشود.» الگوهای جدید بارش در تابستان شامل بارشهای شدید و کوتاهمدت و دورههای طولانی خشکی است—الگوهایی که امکان نفوذ آب به سفرههای زیرزمینی را کاهش میدهد.
به گفته شمسالدّوحه: «در جنوبشرق انگلستان که ۷۰ درصد آب شرب از آبخوانها تأمین میشود، این تغییرات میتواند چالشهای جدی ایجاد کند.»
فشار بر زیرساخت آب و پیامدهای اقتصادی
دادههای آژانس محیط زیست اروپا نشان میدهد در دوره ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۲ برداشت کل آب از منابع سطحی و زیرزمینی کاهش یافته، اما برداشت از آبهای زیرزمینی ۶ درصد افزایش داشته است؛ افزایشی که عمدتاً ناشی از نیازهای شرب (۱۸ درصد) و کشاورزی (۱۷ درصد) است.
کمیسیون اروپا اعلام کرده است راهبرد «تابآوری آبی» با هدف تطبیق مدیریت منابع آب با تغییرات اقلیمی و کاهش فشارهای انسانی در دست اجراست. این راهبرد شامل کاهش حداقل ۱۰ درصدی مصرف تا سال ۲۰۳۰ و کاهش نشت شبکههای فرسوده—که در کشورهای اتحادیه اروپا بین ۸ تا ۵۷ درصد متغیر است—میشود.
هشدارهای جدی درباره تابستانهای سخت پیشرو
هانا کلوک، استاد هیدرولوژی دانشگاه ریدینگ، با ابراز نگرانی میگوید: «اگر زمستان امسال بارندگی کافی نداشته باشیم، سال آینده با محدودیتهای شدید آب در انگلستان روبهرو میشویم. این وضعیت میتواند زندگی روزمره مردم را بهشدت تحت تأثیر قرار دهد.»
آژانس محیط زیست بریتانیا نیز هشدار داده که در صورت کمبود بارش، خشکسالی تا سال ۲۰۲۶ ادامه خواهد داشت.
وزیر آب انگلستان، اما هاردی، اعلام کرده دولت توسعه ۹ مخزن بزرگ را آغاز کرده، اما کارشناسانی چون کلوک معتقدند این پروژهها «در چند دهه آینده» آماده خواهند شد و برای حل سریع بحران کافی نیستند. او میگوید: «راهحلها باید فوری باشند—از بازیافت آب و تفکیک آب آشامیدنی از آبهای بازیافتی تا استفاده از راهکارهای مبتنی بر طبیعت.»
پیامدهای گسترده برای امنیت غذایی اروپا
به گفته شمسالدّوحه، کاهش ذخایر آب در اسپانیا و جنوب اروپا میتواند مستقیماً امنیت غذایی بریتانیا و دیگر کشورها را تحت تأثیر قرار دهد، زیرا بخش عمدهای از میوه و سبزیجات اروپا از این مناطق تأمین میشود. او تأکید میکند: «آنچه سالها در جنوب جهانی رخ میداد، اکنون به خانههای ما در اروپا نزدیک شده است.»
نقاط بحران جهانی؛ از تهران تا آمریکای جنوبی
خشکشدن مناطق حساس تنها محدود به اروپا نیست. دادههای جهانی نشان میدهد خاورمیانه، بخشهایی از آسیا، آمریکای جنوبی، ساحل غربی آمریکا و مناطق وسیعی از کانادا، همچنین گرینلند، ایسلند و اسوالبارد، همگی روند تند خشکشدن را تجربه میکنند.
در ایران، تهران در آستانه «روز صفر» قرار دارد—روزی که هیچ آبی از شیرهای خانگی جاری نخواهد شد. رئیسجمهور ایران اعلام کرده در صورت شکست طرحهای جیرهبندی، احتمال تخلیه پایتخت مطرح خواهد بود.
هشدار نهایی دانشمندان
شمسالدّوحه در پایان هشدار میدهد: «باید بپذیریم که تغییر اقلیم واقعی است و اکنون در قلب اروپا در حال رخدادن است. برای بقا در این شرایط، نیازمند مدیریت نوآورانه آب و پذیرش ایدههای جدید—از جمله برداشت گسترده آب باران—هستیم.»
