شاخص «آسیب‌پذیری اقلیمی و مالی» ۱۸۸ کشور؛ دو سوم «مناطق قرمز» در آفریقا

ابزار جدید CliF-VI که با همکاری National Center for Disaster Preparedness در Columbia Climate School و حمایت The Rockefeller Foundation توسعه یافته، سطح آسیب‌پذیری اقلیمی، مالی و حکمرانی را برای ۱۸۸ کشور جهان محاسبه کرده است. بر اساس نتایج، ۶۵ کشور در «منطقه قرمز» (بیشترین ترکیب ریسک اقلیمی و محدودیت مالی) قرار دارند که از این میان دو سوم در آفریقای زیرصحرایی هستند.

شاخص CliF-VI با هدف «درک فراگیرتر از آسیب‌پذیری اقلیمی برای کشورهای ملی» طراحی شده است. این شاخص ترکیبی از سه بعد اصلی را پوشش می‌دهد:

• ریسک اقلیمی کشورها (مانند سیل، خشکسالی، طوفان، زلزله)
• آسیب‌پذیری مالی (دسترسی به سرمایه، بدهی، توان مالی)
• مؤلفه حکمرانی (شاخص‌هایی مانند شاخص‌های حکمرانی جهانی، شاخص کشورهای شکننده)

طبق گزارش، شاخص تمامی ۱۸۸ کشور جهان را در بر گرفته است. از این میان، ۶۵ کشور به عنوان در بالاترین ریسک (منطقه قرمز) شناسایی شده‌اند؛ بیش از دو سوم این کشورها در منطقه آفریقای زیر صحرایی قرار دارند.

این شاخص به ویژه از لحاظ کاربرد عملی اهمیت دارد؛ به طوری که می‌تواند به نهادهای کمک‌کننده، بانک‌ها، مؤسسات مالی و دولت‌ها کمک کند تا منابع محدود را به کشورهایی که بیشترین ریسک را دارند، اختصاص دهند.

چرا این شاخص مهم است؟

• در حالی که بسیاری از ابزارهای قدیمی فقط به درآمد کشورها یا سرانه GDP نگاه می‌کردند، این شاخص دسترسی به مالیه و توان مالی را نیز در نظر می‌گیرد، که به کشورهایی که ممکن است با بحران مالی‌تری مواجه باشند، تأکید می‌کند.
• با توجه به این که تغییرات اقلیمی و بلایای مرتبط با آن شدت گرفته‌اند و هزینه‌های بازسازی افزایش یافته، این شاخص سد تصمیم‌گیری را برای تخصیص بهینه منابع کاهش می‌دهد.

نکات کلیدی

• امکان فیلتر نتایج برای سناریوهای مختلف اقلیمی: سال‌های ۲۰۵۰ یا ۲۰۸۰، و سناریوهای خوش‌بینانه یا بدبینانه.
• ۴۳ کشور از منطقه آفریقای زیرصحرا در میان ۶۵ کشور منطقه قرمز هستند.
• این شاخص «نمونه» (prototype) است و صرفاً جنبه اکتشافی دارد؛ مرزها یا نام‌های کشورها مورد تأیید رسمی نیستند.

پیامدها

برای سیاست‌گذاران، این شاخص به معنای آن است که تخصیص کمک‌های اقلیمی و سرمایه‌گذاری‌های سازگاری باید فراتر از شاخص‌های درآمدی کشورها نگاه کند و کشورهایی که از نظر مالی ضعیف‌تر هستند ولی ریسک بالاتر دارند را در اولویت بگذارد.

در این شاخص، امتیاز کمتر به معنای تاب‌آوری بیشتر در برابر تغییرات اقلیمی است، در حالی‌که امتیاز بالاتر نشان‌دهنده آسیب‌پذیری بیشتر است.

ده کشور نخست (کمترین آسیب‌پذیری)

ده کشور انتهایی (بیشترین آسیب‌پذیری)

بیشتر این کشورها با درآمد پایین، بدهی بالا و وابستگی شدید به منابع طبیعی مواجه‌اند؛ عواملی که توان آنها را برای سرمایه‌گذاری در پروژه‌های سازگاری اقلیمی محدود کرده است.

تحلیل منطقه‌ای

• آفریقا: بیشترین تراکم کشورهای در منطقه قرمز. از میان ۲۰ کشور انتهایی، ۱۵ کشور در آفریقا قرار دارند.
• آسیا: کشورهایی مانند افغانستان (رتبه ۹۹)، پاکستان (۱۴۵) و ایران (۱۳۹) در نیمه پایین شاخص قرار دارند.
• اروپا: ۱۶ کشور اروپایی در میان ۵۰ رتبه نخست هستند که نشان‌دهنده تاب‌آوری بالای مالی و زیرساختی آنهاست.
• آمریکای لاتین: ونزوئلا (۱۸۱)، بولیوی (۱۶۱) و هندوراس (۱۵۴) در میان کشورهای با آسیب‌پذیری بالا دیده می‌شوند.

جایگاه ایران

ایران در رتبه ۱۳۹ با امتیاز ۶۲.۸ قرار دارد، که نشان می‌دهد در نیمه پایین جدول جهانی است. این جایگاه، بیانگر آسیب‌پذیری متوسط رو به بالا در حوزه ریسک اقلیمی و دسترسی محدود به سرمایه‌گذاری مالی در پروژه‌های اقلیم‌محور است.

اهمیت شاخص CliF-VI

به گفته پژوهشگران دانشگاه کلمبیا، این شاخص می‌تواند مبنایی برای تخصیص هدفمند منابع بین‌المللی مانند صندوق سبز اقلیم باشد تا کمک‌ها به کشورهایی هدایت شود که نه‌تنها در معرض شدیدترین اثرات تغییر اقلیم هستند، بلکه کمترین توان مالی برای سازگاری دارند.

جمع‌بندی

CliF-VI تصویری جهانی از شکاف مالی و اقلیمی میان شمال و جنوب جهان ارائه می‌دهد. شکافی که نه‌تنها حاصل تغییر اقلیم، بلکه بازتاب نابرابری تاریخی در سرمایه‌گذاری، زیرساخت و حکمرانی است.

جدول کامل رتبه‌بندی کشورها در شاخص CliF-VI (۲۰۲۵)