در سال ۱۹۶۳، زمانی که ماهیگیران ایسلندی شاهد فوران آتشفشانی در دل اقیانوس اطلس بودند، نمیدانستند که در حال تماشای تولد یکی از مهمترین آزمایشگاههای طبیعی جهاناند. جزیرهی تازهزادهی سورتسی، که از اعماق دریا سر برآورد، امروز به نمونهای نادر از چگونگی بازسازی حیات بدون دخالت انسان تبدیل شده است.
در نوامبر ۱۹۶۳، خدمهی یک کشتی ماهیگیری در جنوب ایسلند با منظرهای شگفتانگیز روبهرو شدند؛ آتشی از دل دریا زبانه کشید و بهتدریج جزیرهای از گدازه و خاکستر پدیدار شد. تنها در چند روز، تودهای سیاه از دل آب به ارتفاع ۴۰ متر رسید و چند ماه بعد، جزیرهای یک کیلومتری به نام «سورتسی» (Surtsey) شکل گرفت؛ نامی برگرفته از اسطورهی نروژی «سورتِر»، غول آتش.
دولت ایسلند خیلی زود این جزیره را تحت حفاظت کامل قرار داد تا دانشمندان بتوانند بدون مزاحمت انسان، فرایند پیدایش اکوسیستم را از صفر مشاهده کنند. نخستین نشانهی حیات، در سال ۱۹۶۵ ظاهر شد؛ گیاهی کوچک از گونهی «sea rocket» که امواج از سرزمین اصلی آورده بودند.
اما تحول واقعی، زمانی آغاز شد که پرندگان دریایی، بهویژه «مرغهای پشتسیاه»، در دههی ۱۹۸۰ روی سورتسی لانه کردند. فضولات و مواد آلی آنها بذر گیاهان را پخش کرد و خاک جزیره را حاصلخیز ساخت. اندکاندک، تکهسنگهای سیاه به رنگ سبز درآمدند و اکوسیستمی خودجوش و پویا شکل گرفت.
پاول واسوویچ، مدیر گیاهشناسی مؤسسه علوم طبیعی ایسلند میگوید: «سورتسی نشان میدهد که احیای طبیعت پس از ویرانی، مسیر واحدی ندارد. گاهی نیروهای غیرمنتظره – مانند پرندگان یا فوکها – نقشی تعیینکننده در بازسازی حیات ایفا میکنند.»
امروز فوکهای خاکستری نیز به این زنجیره افزوده شدهاند؛ آنها در سواحل جزیره زادآوری میکنند و با پسماندهای خود، مواد مغذی تازهای به خاک میافزایند. این تعاملات طبیعی، چرخهای از زایش و مرگ را رقم زده که زیستشناسان از آن برای مطالعهی «تابآوری بومسازگانها» بهره میبرند.
هرچند فرسایش دریایی بهآرامی بخشهایی از سورتسی را میبلعد، اما پیامش برای آیندهی زمین روشن است: اگر به طبیعت فرصت دهیم، خود راه بازسازی را پیدا میکند.
اولگا کولبرون ویلمونداردوتیر، جغرافیدان ایسلندی، میگوید: «سورتسی نماد احترام بشر به طبیعت است. در آنجا، تنها صدای باد و پرندگان را میشنوید؛ نه ماشین، نه انسان. گویی زمین دوباره از نو شروع کرده است.»
