شاخص «آسیب‌پذیری اقلیمی و مالی» ۱۸۸ کشور؛ دو سوم «مناطق قرمز» در آفریقا

ابزار جدید CliF-VI که با همکاری National Center for Disaster Preparedness در Columbia Climate School و حمایت The Rockefeller Foundation توسعه یافته، سطح آسیب‌پذیری اقلیمی، مالی و حکمرانی را برای ۱۸۸ کشور جهان محاسبه کرده است. بر اساس نتایج، ۶۵ کشور در «منطقه قرمز» (بیشترین ترکیب ریسک اقلیمی و محدودیت مالی) قرار دارند که از این میان دو سوم در آفریقای زیرصحرایی هستند.

شاخص CliF-VI با هدف «درک فراگیرتر از آسیب‌پذیری اقلیمی برای کشورهای ملی» طراحی شده است. این شاخص ترکیبی از سه بعد اصلی را پوشش می‌دهد:

• ریسک اقلیمی کشورها (مانند سیل، خشکسالی، طوفان، زلزله)
• آسیب‌پذیری مالی (دسترسی به سرمایه، بدهی، توان مالی)
• مؤلفه حکمرانی (شاخص‌هایی مانند شاخص‌های حکمرانی جهانی، شاخص کشورهای شکننده)

طبق گزارش، شاخص تمامی ۱۸۸ کشور جهان را در بر گرفته است. از این میان، ۶۵ کشور به عنوان در بالاترین ریسک (منطقه قرمز) شناسایی شده‌اند؛ بیش از دو سوم این کشورها در منطقه آفریقای زیر صحرایی قرار دارند.

این شاخص به ویژه از لحاظ کاربرد عملی اهمیت دارد؛ به طوری که می‌تواند به نهادهای کمک‌کننده، بانک‌ها، مؤسسات مالی و دولت‌ها کمک کند تا منابع محدود را به کشورهایی که بیشترین ریسک را دارند، اختصاص دهند.

چرا این شاخص مهم است؟

• در حالی که بسیاری از ابزارهای قدیمی فقط به درآمد کشورها یا سرانه GDP نگاه می‌کردند، این شاخص دسترسی به مالیه و توان مالی را نیز در نظر می‌گیرد، که به کشورهایی که ممکن است با بحران مالی‌تری مواجه باشند، تأکید می‌کند.
• با توجه به این که تغییرات اقلیمی و بلایای مرتبط با آن شدت گرفته‌اند و هزینه‌های بازسازی افزایش یافته، این شاخص سد تصمیم‌گیری را برای تخصیص بهینه منابع کاهش می‌دهد.

نکات کلیدی

• امکان فیلتر نتایج برای سناریوهای مختلف اقلیمی: سال‌های ۲۰۵۰ یا ۲۰۸۰، و سناریوهای خوش‌بینانه یا بدبینانه.
• ۴۳ کشور از منطقه آفریقای زیرصحرا در میان ۶۵ کشور منطقه قرمز هستند.
• این شاخص «نمونه» (prototype) است و صرفاً جنبه اکتشافی دارد؛ مرزها یا نام‌های کشورها مورد تأیید رسمی نیستند.

پیامدها

برای سیاست‌گذاران، این شاخص به معنای آن است که تخصیص کمک‌های اقلیمی و سرمایه‌گذاری‌های سازگاری باید فراتر از شاخص‌های درآمدی کشورها نگاه کند و کشورهایی که از نظر مالی ضعیف‌تر هستند ولی ریسک بالاتر دارند را در اولویت بگذارد.

در این شاخص، امتیاز کمتر به معنای تاب‌آوری بیشتر در برابر تغییرات اقلیمی است، در حالی‌که امتیاز بالاتر نشان‌دهنده آسیب‌پذیری بیشتر است.

ده کشور نخست (کمترین آسیب‌پذیری)

رتبه	کشور	امتیاز
1	نروژ	5.3
2	کره جنوبی	9.4
3	سوئیس	11.8
4	دانمارک	12.7
5	استونی	12.8
6	ژاپن	13.7
7	ایالات متحده آمریکا	14.7
8	چین	15.4
9	سوئد	17.5
10	امارات متحده عربی	19.1

ده کشور انتهایی (بیشترین آسیب‌پذیری)

رتبه	کشور	امتیاز
188	گینه‌بیساو	90.9
187	اریتره	89.2
186	آنگولا	87.7
185	زامبیا	86.4
184	فلسطین	85.8
183	مالاوی	85.6
182	بوروندی	85.4
181	ونزوئلا	83.9
180	لسوتو	82.0
179	سودان	81.4

بیشتر این کشورها با درآمد پایین، بدهی بالا و وابستگی شدید به منابع طبیعی مواجه‌اند؛ عواملی که توان آنها را برای سرمایه‌گذاری در پروژه‌های سازگاری اقلیمی محدود کرده است.

تحلیل منطقه‌ای

• آفریقا: بیشترین تراکم کشورهای در منطقه قرمز. از میان ۲۰ کشور انتهایی، ۱۵ کشور در آفریقا قرار دارند.
• آسیا: کشورهایی مانند افغانستان (رتبه ۹۹)، پاکستان (۱۴۵) و ایران (۱۳۹) در نیمه پایین شاخص قرار دارند.
• اروپا: ۱۶ کشور اروپایی در میان ۵۰ رتبه نخست هستند که نشان‌دهنده تاب‌آوری بالای مالی و زیرساختی آنهاست.
• آمریکای لاتین: ونزوئلا (۱۸۱)، بولیوی (۱۶۱) و هندوراس (۱۵۴) در میان کشورهای با آسیب‌پذیری بالا دیده می‌شوند.

جایگاه ایران

ایران در رتبه ۱۳۹ با امتیاز ۶۲.۸ قرار دارد، که نشان می‌دهد در نیمه پایین جدول جهانی است. این جایگاه، بیانگر آسیب‌پذیری متوسط رو به بالا در حوزه ریسک اقلیمی و دسترسی محدود به سرمایه‌گذاری مالی در پروژه‌های اقلیم‌محور است.

اهمیت شاخص CliF-VI

به گفته پژوهشگران دانشگاه کلمبیا، این شاخص می‌تواند مبنایی برای تخصیص هدفمند منابع بین‌المللی مانند صندوق سبز اقلیم باشد تا کمک‌ها به کشورهایی هدایت شود که نه‌تنها در معرض شدیدترین اثرات تغییر اقلیم هستند، بلکه کمترین توان مالی برای سازگاری دارند.

جمع‌بندی

CliF-VI تصویری جهانی از شکاف مالی و اقلیمی میان شمال و جنوب جهان ارائه می‌دهد. شکافی که نه‌تنها حاصل تغییر اقلیم، بلکه بازتاب نابرابری تاریخی در سرمایه‌گذاری، زیرساخت و حکمرانی است.

---

جدول کامل رتبه‌بندی کشورها در شاخص CliF-VI (۲۰۲۵)

رتبه	کشور	امتیاز	رتبه	کشور	امتیاز
1	نروژ	5.3	95	پاراگوئه	51.4
2	کره جنوبی	9.4	96	اروگوئه	51.9
3	سوئیس	11.8	97	جزایر سلیمان	52.0
4	دانمارک	12.7	98	آذربایجان	52.1
5	استونی	12.8	99	افغانستان	52.2
6	ژاپن	13.7	100	کلمبیا	52.3
7	ایالات متحده آمریکا	14.7	101	مغولستان	52.5
8	چین	15.4	102	سنت وینسنت و گرنادین	52.5
9	سوئد	17.5	103	تونس	52.9
10	امارات متحده عربی	19.1	104	ازبکستان	53.1
11	سنگاپور	20.4	105	مصر	53.3
12	برونئی دارالسلام	21.4	106	سورینام	53.4
13	هلند	23.1	107	اسواتینی	53.6
14	تووالو	23.6	108	عراق	53.8
15	تایلند	24.9	109	تیمور شرقی	53.8
16	فنلاند	25.7	110	دومینیکا	53.9
17	ایسلند	25.7	111	جمهوری دومینیکن	54.2
18	نیوزیلند	26.4	112	باهاما	54.3
19	لوکزامبورگ	26.6	113	ترینیداد و توباگو	54.6
20	بلژیک	26.8	114	کاستاریکا	54.8
21	فرانسه	27.1	115	سومالی	55.2
22	گویان	27.3	116	بوتان	55.5
23	آلمان	27.4	117	آرژانتین	55.7
24	ایرلند	27.6	118	جمهوری کنگو	56.3
25	کانادا	27.6	119	بلیز	56.4
26	هند	28.1	120	آفریقای جنوبی	56.7
27	استرالیا	29.2	121	قبرس	56.9
28	عربستان سعودی	29.6	122	مولداوی	57.2
29	اتریش	29.7	123	کنگو	57.5
30	لهستان	30.4	124	مراکش	57.7
31	مالزی	30.4	125	کامبوج	57.7
32	جمهوری چک	30.6	126	پرو	57.9
33	مالت	31.0	127	نیکاراگوئه	58.0
34	روسیه	32.6	128	پاپوآ گینه نو	58.3
35	ویتنام	34.0	129	نامیبیا	58.5
36	فیجی	34.2	130	اوکراین	59.8
37	موریس	34.9	131	کیپ ورد	60.0
38	کویت	35.4	132	موزامبیک	60.5
39	اسپانیا	35.8	133	اتیوپی	60.6
40	بریتانیا	36.1	134	نیجریه	60.7
41	بحرین	36.4	135	سریلانکا	61.1
42	ترکیه	37.3	136	بنگلادش	62.0
43	لیتوانی	37.4	137	کیریباتی	62.2
44	کرواسی	37.4	138	اکوادور	62.2
45	لتونی	37.5	139	ایران	62.8
46	پرتغال	38.0	140	جمهوری آفریقای مرکزی	63.1
47	اسلوونی	38.1	141	نپال	63.1
48	ایتالیا	38.2	142	السالوادور	63.4
49	—–	38.5	143	کامرون	63.6
50	تونگا	38.5	144	غنا	63.8
51	شیلی	38.7	145	پاکستان	63.9
52	الجزایر	39.6	146	موریتانی	64.0
53	سیشل	39.9	147	اردن	64.3
54	اسلواکی	39.9	148	چاد	64.4
55	بلغارستان	39.9	149	گابن	64.7
56	گینه استوایی	40.2	150	جیبوتی	64.7
57	اندونزی	40.3	151	سوریه	65.1
58	قزاقستان	41.0	152	ماداگاسکار	65.5
59	صربستان	41.2	153	گینه	66.1
60	مکزیک	41.3	154	هندوراس	66.2
61	رومانی	41.6	155	میانمار	66.3
62	مالدیو	41.8	156	زیمبابوه	66.9
63	ترکمنستان	41.9	157	سائوتومه و پرنسیپ	67.5
64	پاناما	43.2	158	ساحل عاج	68.0
65	یونان	43.4	159	کومور	68.4
66	پالائو	43.5	160	لیبریا	68.7
67	گرجستان	44.0	161	بولیوی	69.3
68	بوسنی و هرزگوین	44.0	162	یمن	69.4
69	باربادوس	44.4	163	بورکینافاسو	70.5
70	عمان	44.7	164	گواتمالا	70.5
71	بوتسوانا	44.9	165	مالی	70.6
72	مجارستان	45.3	166	سنگال	71.2
73	ارمنستان	46.1	167	کنیا	71.4
74	ساموآ	46.3	168	تانزانیا	71.4
75	قرقیزستان	46.4	169	لبنان	73.1
76	آلبانی	47.2	170	اوگاندا	73.9
77	قطر	47.3	171	نیجر	74.2
78	وانواتو	47.4	172	هائیتی	74.3
79	فیلیپین	47.6	173	گامبیا	75.3
80	مونته‌نگرو	47.6	174	سودان جنوبی	76.3
81	گرانادا	47.7	175	رواندا	76.3
82	سنت کیتس و نویس	48.0	176	توگو	76.9
83	میکرونزی	48.9	177	سیرالئون	77.3
84	جزایر مارشال	49.0	178	بنین	80.0
85	جامائیکا	49.3	179	سودان	81.4
86	لیبی	49.5	180	لسوتو	82.0
87	لائوس	49.5	181	ونزوئلا	83.9
88	برزیل	49.6	182	بوروندی	85.4
89	تاجیکستان	49.7	183	مالاوی	85.6
90	سنت لوسیا	50.3	184	فلسطین	85.8
91	مقدونیه شمالی	50.3	185	زامبیا	86.4
92	نائورو	50.3	186	آنگولا	87.7
93	بلاروس	50.5	187	اریتره	89.2
94	آنتیگوا و باربودا	51.3	188	گینه‌بیساو	90.9