نکات کلیدی خبر
- شیوع مصرف دخانیات در میان نوجوانان ایرانی تقریباً همسطح میانگین جهانی است.
- مصرف سیگار در ایران کمتر از میانگین جهانی گزارش شده است.
- قلیان به مهمترین الگوی مصرف دخانیات در میان نوجوانان ایرانی تبدیل شده است.
- دسترسی آسان نوجوانان به سیگار، اجرای قوانین محدودکننده را با چالش مواجه کرده است.
- نبود آمار بهروز درباره ویپ و سیگار الکترونیکی، ارزیابی وضعیت کنونی را دشوار کرده است.
بررسی تازهترین دادههای ملی و بینالمللی نشان میدهد میزان مصرف محصولات دخانی در میان نوجوانان ۱۳ تا ۱۵ ساله ایران تقریباً با میانگین جهانی برابری میکند؛ اما الگوی مصرف در کشور تفاوت قابلتوجهی با بسیاری از کشورهای جهان دارد. در حالی که مصرف سیگار در میان نوجوانان ایرانی کمتر از میانگین جهانی است، قلیان به یکی از مهمترین تهدیدهای سلامت این گروه سنی تبدیل شده است.
ایران همسطح میانگین جهانی؛ اما با الگوی مصرف متفاوت
براساس نتایج پیمایش جهانی دخانیات جوانان ایران در سال ۱۳۹۵، حدود ۱۰.۲ درصد دانشآموزان ۱۳ تا ۱۵ ساله در ۳۰ روز منتهی به زمان اجرای پیمایش، حداقل یکبار از محصولات دخانی استفاده کرده بودند. این میزان در میان پسران ۱۲.۹ درصد و در میان دختران ۷.۷ درصد گزارش شده است.
این مطالعه با مشارکت ۲ هزار و ۸۷ دانشآموز و نرخ پاسخگویی ۹۴.۴ درصد انجام شد و همچنان تازهترین مطالعه ملی ایران با قابلیت مقایسه بینالمللی محسوب میشود. در این پیمایش، مصرف فعلی به معنای استفاده از محصولات دخانی در حداقل یک روز از ۳۰ روز گذشته تعریف شده و به معنای مصرف روزانه نیست.
مطالعهای که با استفاده از دادههای ۱۴۳ کشور و در فاصله سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۰ انجام شده، نشان میدهد بهطور میانگین ۱۰.۳ درصد نوجوانان ۱۳ تا ۱۵ ساله جهان از یکی از محصولات دخانی استفاده میکنند. همچنین شیوع مصرف سیگار در این گروه سنی ۶ درصد و مصرف دخانیات بدون دود ۲.۶ درصد برآورد شده است.
در مقایسه با این آمار، مصرف محصولات دخانی در میان نوجوانان ایرانی تقریباً برابر با میانگین جهانی است؛ اما مصرف سیگار با نرخ ۳.۴ درصد، ۲.۶ واحد درصد کمتر از میانگین جهانی گزارش شده است. همچنین مصرف دخانیات بدون دود در ایران ۱.۹ درصد برآورد شده که پایینتر از میانگین جهانی قرار دارد.
قلیان؛ چالش اصلی مصرف دخانیات در میان نوجوانان
بررسی دادههای ملی نشان میدهد قلیان مهمترین تفاوت الگوی مصرف دخانیات در ایران با بسیاری از کشورهای جهان است.
در پیمایش سال ۱۳۹۵، حدود ۱۱.۲ درصد نوجوانان اعلام کردند که در یک ماه گذشته قلیان مصرف کردهاند. این میزان در میان پسران به ۱۴.۳ درصد و در میان دختران به ۸.۵ درصد رسیده است.
همچنین ۳۵.۸ درصد نوجوانان ایرانی اعلام کردند که حداقل یکبار در طول زندگی خود قلیان را تجربه کردهاند.
در گزارش ایران، آمار مربوط به مصرف قلیان بهصورت مستقل محاسبه شده و در شاخص کلی مصرف محصولات دخانی لحاظ نشده است. با این حال، بالاتر بودن نرخ مصرف قلیان نسبت به سیگار نشان میدهد که سیاستهای کنترل دخانیات در ایران نباید صرفاً بر مصرف سیگار متمرکز باشد.
افزایش آسیبپذیری دختران نوجوان
اگرچه در سال ۱۳۹۵ میزان مصرف محصولات دخانی در میان پسران حدود ۱.۷ برابر دختران بود، اما برخی شاخصها از تغییر تدریجی این الگو حکایت دارند.
براساس نتایج این پیمایش، ۱۲.۱ درصد دخترانی که تاکنون از محصولات دخانی استفاده نکرده بودند، تمایل به مصرف در آینده را نشان دادند. این شاخص در میان پسران ۷.۵ درصد ثبت شده است.
در خردادماه ۱۴۰۵ نیز دبیرکل جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات اعلام کرد مصرف دخانیات در میان دختران ۱۳ تا ۱۵ ساله نسبت به سال ۱۳۹۵ حدود ۱۳۵ درصد افزایش یافته است.
با وجود بازتاب گسترده این آمار، جزئیات مربوط به روش اجرای مطالعه، حجم نمونه، نوع محصولات مورد بررسی و نرخ نهایی مصرف منتشر نشده است. به همین دلیل، این عدد را باید صرفاً بهعنوان نرخ رشد اعلامشده در نظر گرفت و نه میزان واقعی مصرف در میان دختران نوجوان.
ویپ و سیگار الکترونیکی؛ تهدیدی که آمار دقیقی از آن وجود ندارد
براساس تازهترین گزارش سازمان جهانی بهداشت، بیش از ۴۰ میلیون نوجوان ۱۳ تا ۱۵ ساله در جهان از محصولات دخانی استفاده میکنند. از این تعداد، حدود ۲۰ میلیون نفر مصرفکننده سیگار و ۱۰ میلیون نفر مصرفکننده دخانیات بدون دود هستند.
در سالهای اخیر، سیگارهای الکترونیکی و ویپ به یکی از مهمترین نگرانیهای نظام سلامت جهان تبدیل شدهاند. سازمان جهانی بهداشت برآورد کرده است که دستکم ۱۵ میلیون نوجوان در سراسر جهان از سیگارهای الکترونیکی استفاده میکنند.
این سازمان، استفاده از طعمهای متنوع، بستهبندیهای جذاب و تبلیغات گسترده در شبکههای اجتماعی را از مهمترین عوامل افزایش مصرف این محصولات در میان نوجوانان میداند.
بررسیها نشان میدهد در کشورهایی که دادههای قابل مقایسه در دسترس است، احتمال استفاده نوجوانان از سیگارهای الکترونیکی بهطور متوسط ۹ برابر بیشتر از بزرگسالان است.
اجرای قوانین کنترل دخانیات با چالش مواجه است
نتایج پیمایش ملی نشان میدهد دسترسی نوجوانان به محصولات دخانی همچنان آسانتر از آن چیزی است که قوانین پیشبینی کردهاند.
در سال ۱۳۹۵، حدود ۶۸.۵ درصد نوجوانانی که برای خرید سیگار اقدام کرده بودند، به دلیل سن پایین با محدودیتی مواجه نشدند.
همچنین ۶۰.۵ درصد نوجوانان سیگار خود را از فروشگاهها، سوپرمارکتها، دکهها یا دستفروشان تهیه کرده بودند و ۴۱.۸ درصد نیز سیگار را بهصورت نخی خریداری کرده بودند.
از سوی دیگر، ۴۰.۲ درصد نوجوانان تبلیغات یا ترویج محصولات دخانی را در محلهای فروش مشاهده کرده بودند و ۶۱.۸ درصد نیز در معرض نمایش مصرف دخانیات در فیلمها، برنامههای تلویزیونی یا ویدئوها قرار گرفته بودند.
در مقابل، تنها ۳۸ درصد دانشآموزان اعلام کردند که طی یک سال گذشته در مدرسه درباره آسیبهای ناشی از مصرف دخانیات آموزش دیدهاند.
خلأ آماری؛ چالش بزرگ سیاستگذاری در ایران
با گذشت نزدیک به یک دهه از آخرین پیمایش ملی، هنوز آمار جدیدی درباره میزان مصرف سیگار، قلیان، ویپ و سایر محصولات نیکوتینی در میان نوجوانان ایرانی منتشر نشده است.
مؤسسه ملی تحقیقات سلامت در مردادماه ۱۴۰۵ از آغاز فرایند اجرای پیمایشهای جدید خبر داد؛ اما این مطالعات همچنان در مرحله انتخاب مجریان و تدوین پروتکلهای پژوهشی قرار دارند.
نبود دادههای بهروز باعث شده است ارزیابی دقیق روند مصرف دخانیات در میان نوجوانان امکانپذیر نباشد و مشخص نشود که آیا میزان مصرف افزایش یافته، کاهش پیدا کرده یا صرفاً الگوی مصرف از محصولات سنتی به محصولات جدید تغییر کرده است.
نظر کارشناسان
متخصصان حوزه سلامت معتقدند کنترل مصرف دخانیات در میان نوجوانان نیازمند رویکردی چندجانبه است. تشدید نظارت بر فروش محصولات دخانی، محدودسازی تبلیغات، افزایش آموزشهای مدرسهمحور و اجرای برنامههای پیشگیرانه متناسب با الگوهای جدید مصرف، از مهمترین اقداماتی است که میتواند از گسترش مصرف دخانیات در میان نوجوانان جلوگیری کند.
