در پی تشدید درگیریها در خاورمیانه، سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) از اعمال «حفاظت پیشرفته» برای دهها اثر میراث جهانی خبر داد؛ اقدامی که میتواند حمله به این آثار را در سطح جنایت جنگی تعریف کند.
با گذشت بیش از یک ماه از آغاز جنگ در خاورمیانه، نگرانیها درباره آسیب به میراث فرهنگی منطقه بهطور قابلتوجهی افزایش یافته است. بر اساس اعلام یونسکو، از زمان شروع درگیریها در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، گزارشهایی از آسیب به بیش از ۲۰ سایت فرهنگی در کشورهای ایران، لبنان و اسرائیل دریافت شده است.
این نهاد بینالمللی تأیید کرده است که دستکم پنج اثر فرهنگی دچار خسارت شدهاند؛ از جمله یک کنیسه، کاخ گلستان، کاخ سعدآباد و ساختمان قدیمی مجلس سنا در ایران، و همچنین محوطه تاریخی شهر صور در لبنان.
در همین راستا، به درخواست دولت لبنان، یونسکو ۳۹ اثر میراث جهانی این کشور را تحت «حفاظت پیشرفته» (Enhanced Protection) قرار داده است. این سطح از حفاظت، بالاترین سازوکار حقوقی بینالمللی برای صیانت از میراث فرهنگی در زمان جنگ محسوب میشود و بر اساس پروتکل دوم کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه تعریف شده است.
کریستا پیکات، مدیر بخش فرهنگ و شرایط اضطراری یونسکو، در اینباره توضیح داد: «حفاظت پیشرفته به آثاری تعلق میگیرد که اهمیت بسیار بالایی برای بشریت دارند و در نتیجه، از بالاترین سطح مصونیت در برابر حملات نظامی برخوردار میشوند.» به گفته او، هرگونه نقض این تعهدات از سوی دولتها میتواند بهعنوان «جنایت جنگی» تلقی شود.
یونسکو برای پایش وضعیت این آثار از روشهای مختلفی استفاده میکند؛ از جمله تحلیل تصاویر ماهوارهای پیش و پس از حملات و همچنین ارزیابیهای میدانی. این سازمان همچنین با نهادهای محلی مانند اداره کل آثار باستانی لبنان همکاری نزدیک دارد و اقداماتی نظیر آموزش تخصصی، تهیه فهرستهای اضطراری، حفاظت فیزیکی، انتقال آثار قابلجابهجایی و نصب نشان «سپر آبی» (Blue Shield) را اجرا میکند. این نشان یک علامت بینالمللی برای شناسایی و حفاظت از میراث فرهنگی در زمان درگیریهای مسلحانه است.
یونسکو تأکید میکند که میراث فرهنگی صرفاً مجموعهای از بناهای تاریخی نیست، بلکه بخشی از «میراث زنده» جوامع محسوب میشود که هویت، انسجام اجتماعی و حتی تابآوری اقتصادی را شکل میدهد. بهویژه در شرایط جنگی، تخریب این عناصر میتواند پیامدهایی فراتر از خسارت فیزیکی داشته باشد و روند بازسازی و گفتوگو را با چالش جدی مواجه کند.
پیکات در اینباره میگوید: «فرهنگ تنها چیزی نیست که باید از آن محافظت کرد؛ بلکه منبعی برای تابآوری، بازسازی اقتصادی و صلحسازی نیز هست.»
