نکات کلیدی
- نرخ دسترسی جهانی به برق در سطح ۹۲ درصد متوقف شده است.
- ۶۵۵ میلیون نفر در سال ۲۰۲۴ همچنان بدون برق زندگی میکردند.
- حدود دو میلیارد نفر به سوخت و فناوری پاک برای پختوپز دسترسی نداشتند.
- سهم انرژیهای تجدیدپذیر از مصرف نهایی انرژی جهان در سال ۲۰۲۳ به ۱۸ درصد رسید.
- ایران و روسیه در جمع اقتصادهای با شدت انرژی بسیار بالا قرار گرفتهاند.
- تأمین مالی عمومی بینالمللی انرژی پاک در کشورهای در حال توسعه به ۲۴.۶ میلیارد دلار رسید.
- تحقق هدف هفتم توسعه پایدار به سالانه سه تا پنج تریلیون دلار سرمایهگذاری تا سال ۲۰۳۰ نیاز دارد.
لید: گزارش «پیگیری هدف هفتم توسعه پایدار؛ گزارش پیشرفت انرژی ۲۰۲۶» نشان میدهد رشد انرژیهای تجدیدپذیر نتوانسته شکاف دسترسی به انرژی را برطرف کند. صدها میلیون نفر همچنان بدون برق زندگی میکنند، دو میلیارد نفر از سوختهای آلاینده برای پختوپز استفاده میکنند و منابع مالی انرژی پاک نیز به مناطقی که بیشترین فقر انرژی را دارند، نمیرسد.
به گزارش پایگاه خبری گزارش سبز، تازهترین ارزیابی مشترک آژانس بینالمللی انرژی، آژانس بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر، بخش آمار سازمان ملل متحد، بانک جهانی و سازمان جهانی بهداشت نشان میدهد جهان برای تحقق هدف «دسترسی همگانی به انرژی مقرونبهصرفه، قابلاعتماد، پایدار و مدرن» تا سال ۲۰۳۰ از برنامه عقب مانده است.
دادههای این گزارش برحسب شاخص، به سالهای متفاوتی مربوط میشوند؛ آمار دسترسی به برق، پختوپز پاک، ظرفیت تجدیدپذیر و تأمین مالی تا سال ۲۰۲۴ و آخرین دادههای قطعی سهم تجدیدپذیرها و بهرهوری انرژی تا سال ۲۰۲۳ را پوشش میدهند.
۶۵۵ میلیون نفر همچنان بدون برق
نرخ دسترسی جهانی به برق در سال ۲۰۲۴ در سطح ۹۲ درصد باقی ماند و حدود ۶۵۵ میلیون نفر همچنان از دسترسی به این خدمت محروم بودند. سرعت پیشرفت نیز کاهش یافته است؛ بهطوریکه فاصله سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴ فقط ۱۱.۵ میلیون نفر از جمعیت بدون برق جهان کاسته شد.
برای تحقق دسترسی همگانی تا سال ۲۰۳۰، سرعت سالانه توسعه دسترسی به برق باید بیش از سه برابر شود و به ۱.۳۵ درصد برسد.
فقر انرژی بیش از هر منطقه دیگری در آفریقای جنوب صحرا متمرکز شده است. از مجموع جمعیت بدون برق جهان، ۵۶۳ میلیون نفر در این منطقه زندگی میکنند. همچنین سه کشور نیجریه با ۸۷ میلیون نفر، جمهوری دموکراتیک کنگو با ۸۵ میلیون نفر و اتیوپی با ۵۷ میلیون نفر، بهتنهایی حدود یکسوم شکاف جهانی دسترسی به برق را تشکیل میدهند.
شکاف میان شهر و روستا نیز ادامه دارد. پوشش برق مناطق شهری جهان از ۹۶ درصد در سال ۲۰۱۰ به ۹۸ درصد در سال ۲۰۲۴ رسید، درحالیکه این شاخص در مناطق روستایی از ۷۳ به ۸۵ درصد افزایش یافت. با وجود این، تعداد روستاییان بدون برق در آفریقای جنوب صحرا طی همین دوره از ۳۷۶ میلیون به ۴۴۷ میلیون نفر افزایش پیدا کرد.
درآمد خانوار؛ مانع پنهان دسترسی به برق
گزارش تأکید میکند که ساخت نیروگاه یا توسعه شبکه بهتنهایی برای پایان دادن به فقر انرژی کافی نیست. تنها ۲۲ درصد خانوارهای فاقد برق در جهان، درآمد لازم برای پرداخت هزینه ماهانه خدمات پایه برق را دارند.
به همین دلیل، برنامهریزی توسعه برق باید با تعرفههای حمایتی، یارانه اتصال، پرداخت تدریجی هزینهها و حمایت اجتماعی هدفمند همراه شود. سامانههای خورشیدی مستقل، مینیشبکهها و دیگر راهکارهای تجدیدپذیر توزیعشده نیز میتوانند برق مدارس، مراکز درمانی و کسبوکارهای محلی را سریعتر و با هزینه کمتر تأمین کنند.
دو میلیارد نفر گرفتار پختوپز آلاینده
در سال ۲۰۲۴ حدود ۷۵ درصد جمعیت جهان از سوختها و فناوریهای پاک برای پختوپز استفاده میکردند؛ اما نزدیک به دو میلیارد نفر همچنان به سوختها و روشهای آلاینده وابسته بودند.
حدود ۱.۵ میلیارد نفر از جمعیت فاقد دسترسی به پختوپز پاک در مناطق روستایی زندگی میکنند. آفریقای جنوب صحرا با ۹۷۰ میلیون نفر، بزرگترین کانون این محرومیت است و احتمال دارد جمعیت فاقد دسترسی در این منطقه تا سال ۲۰۲۷ به یک میلیارد نفر برسد.
در صورت ادامه روند کنونی، سهم جمعیت برخوردار از پختوپز پاک تا سال ۲۰۳۰ تنها به ۷۹ درصد خواهد رسید و حدود ۱.۸ میلیارد نفر همچنان از سوختهای آلاینده استفاده خواهند کرد. برآورد آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد رفع کامل این شکاف به سالانه هشت میلیارد دلار سرمایهگذاری نیاز دارد که نیمی از آن باید به آفریقای جنوب صحرا اختصاص یابد.
تجدیدپذیرها رشد کردند، اما کافی نیست
سهم انرژیهای تجدیدپذیر از کل مصرف نهایی انرژی جهان در سال ۲۰۲۳ به ۱۸ درصد رسید؛ این رقم در سال ۲۰۱۵ حدود ۱۵.۶ درصد بود. بخش برق همچنان مهمترین موتور توسعه انرژیهای تجدیدپذیر محسوب میشود.
در سال ۲۰۲۳، بیش از ۳۰ درصد برق مصرفی جهان از منابع تجدیدپذیر تأمین شد. مصرف برق تجدیدپذیر در مقایسه با سال قبل نزدیک به پنج درصد و در مقایسه با سال ۲۰۱۳ حدود ۷۹ درصد افزایش یافت. توسعه سریع نیروگاههای خورشیدی و بادی نقش اصلی را در این رشد داشته است، هرچند برقآبی همچنان بزرگترین منبع برق تجدیدپذیر جهان است و نزدیک به ۱۵ درصد تقاضای برق را پوشش میدهد.
سهم تجدیدپذیرها در مصرف انرژی بخش حملونقل نیز از ۲.۹ درصد در سال ۲۰۱۳ به ۴.۳ درصد در سال ۲۰۲۳ رسید. افزایش فروش خودروهای برقی و رشد سهم برق پاک در حملونقل جادهای و ریلی از عوامل این تغییر بودهاند.
ظرفیت نصبشده انرژیهای تجدیدپذیر در سال ۲۰۲۴ به رکورد ۵۴۴ وات بهازای هر نفر رسید؛ اما نابرابری بزرگی میان کشورها وجود دارد. این ظرفیت در کشورهای پردرآمد بهطور متوسط هزار و ۲۲۴ وات بهازای هر نفر است، درحالیکه در کشورهای کمدرآمد تنها به ۳۳.۶ وات میرسد.
ایران در میان اقتصادهای با شدت انرژی بالا
گزارش پیشرفت انرژی ۲۰۲۶، ایران را در جمع ۲۰ کشور دارای بیشترین عرضه انرژی جهان بررسی کرده است. براساس این گزارش، ایران یکی از هشت کشور این گروه بود که مصرف نهایی انرژی آن در سال ۲۰۲۳ نسبت به سال قبل افزایش یافت.
شدت انرژی ایران نیز طی دهه گذشته بالاتر از متوسط جهانی باقی مانده است. نویسندگان گزارش، ایران و روسیه را در زمره اقتصادهای با شدت انرژی بسیار بالا قرار دادهاند. شدت انرژی نشان میدهد برای تولید هر واحد ارزش اقتصادی چه میزان انرژی مصرف میشود؛ بنابراین بالا بودن آن میتواند نشانه مصرف ناکارآمد انرژی، فناوریهای کمبازده یا ساختار اقتصادی متکی به صنایع انرژیبر باشد.
در سطح جهان، شدت انرژی در سال ۲۰۲۳ به ۳.۷۶ مگاژول بهازای هر دلار تولید ناخالص داخلی بر پایه برابری قدرت خرید رسید. نرخ بهبود این شاخص نیز از ۲.۴ درصد در سال ۲۰۲۲ به ۱.۵ درصد در سال ۲۰۲۳ کاهش یافت. برای دستیابی به هدف تعیینشده، جهان باید در فاصله سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۳۰ بهطور متوسط سالانه ۴.۲ درصد شدت انرژی را بهبود دهد.
پول انرژی پاک به مقصد فقر انرژی نمیرسد
جریان مالی عمومی بینالمللی برای حمایت از انرژی پاک در کشورهای در حال توسعه در سال ۲۰۲۴ با افزایشی محدود از ۲۴.۴ میلیارد دلار به ۲۴.۶ میلیارد دلار رسید. در مقابل، منابع اختصاصیافته به کشورهای کمترتوسعهیافته با کاهش ۱۱ درصدی به ۳.۷ میلیارد دلار تنزل یافت.
تعهدات مالی برای آفریقای جنوب صحرا نیز از حدود ۷.۲ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳ به پنج میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ کاهش پیدا کرد. کشورهای کمترتوسعهیافته، محصور در خشکی و جزیرهای کوچک درمجموع کمتر از ۳۰ درصد منابع مالی انرژی پاک را دریافت کردند؛ درحالیکه نزدیک به دوسوم جمعیت بدون برق جهان در همین کشورها زندگی میکنند.
حدود ۸۰ درصد منابع مالی در قالب بدهی ارائه شده است. وامهای عادی با ۱۴.۴ میلیارد دلار، ۵۹ درصد کل منابع و وامهای امتیازی با ۴.۸ میلیارد دلار، ۱۹ درصد آن را تشکیل دادند. کمکهای بلاعوض با رشد ۳۹ درصدی به ۳.۳ میلیارد دلار رسید، اما سرمایهگذاری سهامی تنها ۵۷۱ میلیون دلار بود.
از نظر فناوری، پروژههای صرفاً خورشیدی حدود ۷.۴ میلیارد دلار، برقآبی ۴.۱ میلیارد دلار و انرژی بادی ۱.۳ میلیارد دلار منابع دریافت کردند. پروژههای ترکیبی انرژیهای تجدیدپذیر نیز با ۱۱.۱ میلیارد دلار، ۴۵ درصد کل جریان مالی را به خود اختصاص دادند.
۶۴۵ میلیون نفر ممکن است در سال ۲۰۳۰ بدون برق بمانند
برآورد آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد با ادامه سیاستهای کنونی، حدود ۶۴۵ میلیون نفر در سال ۲۰۳۰ همچنان به برق دسترسی نخواهند داشت و ۸۵ درصد آنان در آفریقای جنوب صحرا زندگی خواهند کرد.
در همین حال، بین ۱.۶ تا ۱.۸ میلیارد نفر نیز احتمالاً تا پایان دهه از دسترسی به پختوپز پاک محروم خواهند ماند. رشد جمعیت، افزایش بدهی کشورهای فقیر، کاهش کمکهای توسعهای و کمبود سرمایهگذاری از مهمترین عوامل عقبماندگی معرفی شدهاند.
جهان به سالانه پنج تریلیون دلار سرمایه نیاز دارد
تحقق اهداف انرژی پایدار به افزایش چشمگیر سرمایهگذاری نیاز دارد. آژانس بینالمللی انرژی و آژانس بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر برآورد کردهاند که سرمایهگذاری سالانه مرتبط با گذار انرژی باید تا سال ۲۰۳۰ به سه تا پنج تریلیون دلار برسد؛ درحالیکه سرمایهگذاری کنونی در حوزههای قابلمقایسه حدود ۲.۲ تریلیون دلار است.
سرمایهگذاری سالانه در ظرفیت نیروگاهی تجدیدپذیر باید به ۱.۵ تریلیون دلار برسد و منابع اختصاصیافته به بهرهوری انرژی نیز با افزایشی هفتبرابری، به حدود ۲.۶ تریلیون دلار در سال افزایش یابد.
تحلیل گزارش سبز
یافتههای این گزارش نشان میدهد مسئله انرژی پایدار دیگر صرفاً به افزایش ظرفیت نیروگاههای خورشیدی و بادی محدود نیست. استطاعت مالی خانوارها، بهرهوری انرژی، کیفیت شبکه، دسترسی روستایی و نحوه توزیع منابع مالی بهاندازه ظرفیت تولید اهمیت دارند.
برای ایران نیز بالا بودن شدت انرژی هشدار میدهد که سیاستگذاری انرژی بدون اصلاح الگوی مصرف، ارتقای فناوری صنایع و کاهش اتلاف شبکه، نمیتواند به گذار پایدار منجر شود. توسعه تجدیدپذیرها زمانی اثر اقتصادی و زیستمحیطی بیشتری خواهد داشت که همزمان با کاهش شدت انرژی دنبال شود.
