نکات کلیدی
- شورای حقوق بشر سازمان ملل ۲۰ ساله شد؛ نهادی که در سال ۲۰۰۶ جایگزین کمیسیون حقوق بشر شد.
- این شورا اکنون در شصتودومین نشست خود در ژنو، با بحرانهای تازه و پروندههای حلنشده متعددی روبهرو است.
- مقامهای سازمان ملل میگویند حقوق بشر در جهان امروز «زیر فشار» و «آشکارا نقض» میشود.
- مشارکت دولتها، جامعه مدنی، قربانیان، مدافعان حقوق بشر و گزارشگران ویژه از ویژگیهای مهم این شورا عنوان شده است.
- بحران مالی سازمان ملل، کاهش زمان سخنرانیها و محدود شدن خدمات ترجمه، کار شورا را با چالشی جدی مواجه کرده است.
شورای حقوق بشر سازمان ملل در بیستمین سال فعالیت خود، در شرایطی با بحرانهای قدیمی و چالشهای تازه روبهرو است که مقامهای سازمان ملل هشدار میدهند حقوق بشر در بسیاری از نقاط جهان زیر فشار قرار گرفته و نقض آن به شکلی آشکار ادامه دارد.
به گزارش پایگاه خبری گزارش سبز، شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد ۲۰ سال پیش در چنین روزی فعالیت خود را به عنوان اصلیترین مجمع جهانی برای ترویج و دفاع از حقوق بنیادین انسانها، بهویژه آسیبپذیرترین گروههای جهان آغاز کرد.
آوا دابو، معاون تازه منصوبشده کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل، در این باره گفت: «حقوق بشر برای لحظاتی مانند این ساخته شده است؛ زمانی که حقوق زیر فشار قرار میگیرد، زمانی که مردم به حمایت نیاز دارند و اصول باید به اقدام تبدیل شوند.»
نهادی که جایگزین کمیسیون حقوق بشر شد
شورای حقوق بشر سازمان ملل برای جایگزینی کمیسیون حقوق بشر این سازمان ایجاد شد. در نخستین روز آغاز به کار این شورا در ۱۹ ژوئن ۲۰۰۶، کوفی عنان، دبیرکل وقت سازمان ملل، از ۴۷ کشور عضو این نهاد خواست از «امتیازگیری سیاسی یا مانورهای کوچک» پرهیز کنند.
اکنون، این شورا در شصتودومین نشست خود در ژنو، بیش از هر زمان دیگری فعال است و برای پیگیری پاسخگویی در بحرانهای تازه و همچنین بحرانهای حلنشده تلاش میکند.
اما پرسش اصلی این است که آیا شورا توانسته است انتظارات اولیه را برآورده کند؟ آیا این نهاد خود را با جهانی تطبیق داده است که به گفته آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، «حقوق بشر در آن مورد حمله قرار گرفته و آشکارا نقض میشود»؟ گوترش این سخنان را روز جمعه در رویدادی ویژه به مناسبت دو دهه فعالیت شورای حقوق بشر مطرح کرد.
«ساختن شورا کار آسانی نبود»
لوئیس آلفونسو د آلبا گونگورا، نخستین رئیس شورای حقوق بشر، با یادآوری روزهای آغازین این نهاد گفت: «ساختن شورا کار آسانی نبود.»
او افزود: «کشورهای عضو دیدگاههای بسیار متفاوتی درباره این داشتند که چه چیزی باید از کمیسیون قدیمی حقوق بشر تغییر کند و چه چیزی باید حفظ شود.»
به گفته او، شرایط بینالمللی آن زمان نیز کار را دشوارتر کرده بود. برخی کشورها با ایجاد شورای حقوق بشر مخالف بودند و از شکلگیری نهاد جدید حمایت نمیکردند. در آن زمان نیز مانند امروز درگیریهایی در غزه وجود داشت و لبنان نیز با بحران روبهرو بود. او تأکید کرد: «کار آسانی نبود.»
هر صدا اهمیت دارد
یکی از اهداف اصلی شورای حقوق بشر در زمان ایجاد، مانند دیگر نهادهای سازمان ملل، این بود که طیف گستردهای از مشارکتکنندگان در گفتوگوهای آن حضور داشته باشند؛ از سخنرانان دولتی و غیردولتی گرفته تا محققان مستقل، فعالان جامعه مدنی، قربانیان و مدافعان حقوق بشر.
ولکر ترک، کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل، گفت این سطح از مشارکت تضمین میکند که از جمله «مردمان بومی نیز نمایندگی شوند»؛ گروههایی که صدای آنان اغلب کمتر شنیده میشود.
او افزود: «من در بسیاری از پنلهای تعاملی حضور داشتهام که کودکان و جوانان در آن شرکت داشتهاند، اما در کنار آنان بازماندگان و قربانیان نیز حضور داشتهاند. این الگویی از مشارکت است که سازمان ملل باید از آن دفاع کند و حتی آن را فراتر ببرد.»
ناظران شورای حقوق بشر معمولاً میشنوند که رئیس شورا، که به صورت چرخشی و برای یک سال از میان گروههای منطقهای منصوب میشود، بارها و با لحنی آرام به نمایندگان یادآوری میکند که باید با یکدیگر محترمانه رفتار کنند.
این یادآوری، در عین حال، نشانهای از خطرهای مرگباری است که بسیاری از فعالان حقوق بشر امروز با آن روبهرو هستند و همچنین بر نقش کلیدی این مجمع در مطرح کردن نگرانیهای آنان تأکید دارد.
گزارشگران ویژه؛ صدای کسانی که کمتر شنیده میشوند
یکی دیگر از ویژگیهای مهم شورای حقوق بشر، حضور محققان و گزارشگران حقوق بشری است که مأموریت دارند وضعیتهای نگرانکننده را رصد کنند، درباره آنها گزارش دهند، آگاهی عمومی ایجاد کنند و زمینه اقدام را فراهم سازند.
در حال حاضر حدود ۵۰ گزارشگر ویژه فعالیت دارند. فریده شهید، گزارشگر ویژه حق آموزش، این گزارشگران را «خط مقدم صداهایی که شنیده نمیشوند» توصیف کرد.
او گفت: «ما زمانی سخن میگوییم که دیگران سکوت میکنند و گاهی مردم از آنچه میگوییم خوششان نمیآید. ما موضوعاتی را به میز گفتوگو میآوریم که همیشه درباره آنها بحث نمیشود.»
جایگاه بالاتر نسبت به نهاد پیشین
شورای حقوق بشر نسبت به نهاد پیشین خود، یعنی کمیسیون حقوق بشر، جایگاه بالاتری دارد؛ زیرا به عنوان یکی از نهادهای فرعی مجمع عمومی سازمان ملل فعالیت میکند.
این شورا هر سال سه نشست منظم برگزار میکند و در هر نشست معمولاً دو دهه یا بیشتر قطعنامه برای بررسی ارائه میشود. این قطعنامهها موضوعات متنوعی را در بر میگیرند؛ از پیشبرد حقوق بشر در کشورهای مشخصی مانند سودان جنوبی گرفته تا آزادی دین یا باور و حق برخورداری از محیط زیست پاک، سالم و پایدار.
بیشتر این متون، که اقدامهای مورد انتظار شورا را مشخص میکنند، در پایان هر نشست بدون رأیگیری تصویب میشوند. برخی از آنها پیش از تصویب اصلاح میشوند و برخی دیگر ممکن است از فهرست نهایی کنار گذاشته شوند.
گاهی این تغییرات در جریان مذاکرات غیررسمی و آرام در نزدیکی دستگاههای قهوهساز سازمان ملل رخ میدهد؛ جایی که نمایندگان خسته و نیازمند کافئین، از فضای مجلل و فرششده سالن نمادین Room XX در ژنو، خانه شورای حقوق بشر، بیرون میآیند و درباره متنها چانهزنی میکنند.
اختلافنظرها و رأیگیریها
زمانی که بر سر یک موضوع توافق حاصل نشود، مانند موضوع اوکراین، رأیگیری برگزار میشود و قطعنامه یا تصویب میشود یا رأی کافی به دست نمیآورد.
شورای حقوق بشر همچنان با اتهامهایی درباره جانبداری ضداسرائیلی روبهرو است؛ کشوری که پس از گذشت ۲۰ سال همچنان در دستور کار این شورا قرار دارد. با این حال، مدافعان این مجمع به سازوکار بررسی دورهای حقوق بشر همه کشورهای عضو سازمان ملل اشاره میکنند؛ فرایندی که هر چهار سال و نیم یک بار انجام میشود.
بحران مالی؛ چالشی وجودی برای شورا
اگرچه حقوق بشر در کنار صلح و امنیت و توسعه، یکی از سه ستون اصلی سازمان ملل محسوب میشود، بحران مالی گستردهای که اکنون کل سازمان ملل را درگیر کرده، به چالشی وجودی برای کار شورای حقوق بشر تبدیل شده است.
نمایندگان زمان کمتری برای سخنرانی دارند و خدمات ترجمه همزمان نیز کاهش یافته است.
کارشناسان مستقل نیز همسو با نگرانیهای مطرحشده از سوی کمیسر عالی حقوق بشر درباره وضعیت وخیم مالی، بارها تأکید کردهاند که کمبود بودجه آنان را وادار کرده است حجم کار خود را منطقیسازی و محدود کنند.
خاطره روزهای نخست
رولاندو گومز، مقام ارشد ارتباطات سازمان ملل، هنوز هیجان نخستین نشست شورا در سال ۲۰۰۶ را به یاد دارد.
او گفت: «به عنوان بخشی از تیم کوچک رسانهای که از آغاز به کار شورا حمایت میکرد، واقعاً این احساس وجود داشت که شاهد آغاز چیزی تازه هستیم؛ تعهدی دوباره از سوی جامعه بینالمللی برای تقویت کار سازمان ملل در زمینه حقوق بشر و دادن جایگاهی برجستهتر به این موضوعات در دستور کار جهانی.»
گومز افزود: «با وجود چالشها و جنجالهایی که شورا با آنها روبهرو بوده، این نهاد به مجمعی ضروری برای گفتوگو، پاسخگویی و اقدام درباره مسائل حقوق بشری در سراسر جهان تبدیل شده است.»
او تأکید کرد: «آنچه همیشه بیش از همه توجه من را جلب کرده، توانایی شورا در فراهم کردن صحنهای منحصربهفرد برای صداهایی است که اغلب در جای دیگری شنیده نمیشوند؛ قربانیان، مدافعان حقوق بشر، کارشناسان مستقل و نمایندگان جامعه مدنی که شهادتهای آنان واقعیتهای حقوق بشری را با وضوحی تند و مستقیم پیش چشم میآورد.»
امید، هیجان و اختلافنظر
باب لست، مشاور سیاسی باسابقه از نمایندگی بریتانیا، نیز از جمله افرادی بود که از آغاز در شورای حقوق بشر حضور داشت.
او گفت: «در روز نخست، ترکیبی از هیجان و امید وجود داشت. هیجان از این جهت که کاری بزرگ را آغاز میکردیم و فرصتی داشتیم تا نهادی تازه بسازیم؛ چیزی که بسیاری از ما که در سازمان ملل کار میکنیم، هرگز فرصت تجربه آن را پیدا نمیکنیم.»
او افزود: «امید نیز از این جهت وجود داشت که این فرصتی بود برای بهبود ناکامیهای کمیسیون حقوق بشر. درباره اینکه آن ناکامیها چه بودند، هم آن زمان اختلافنظر وجود داشت و هم اکنون وجود دارد. اما در همان روز نخست، کوفی عنان، دبیرکل پیشین سازمان ملل، بسیار روشن گفت که از نظر او ناکامیهای کمیسیون چه بود، چرا خواستار جایگزینی آن شده بود و چه امیدهایی برای شورای حقوق بشر داشت.»
